1932–1933 йилларда СССР ҳудудида юз берган оммавий очарчилик XX асрнинг энг йирик ижтимоий фожиаларидан бири ҳисобланади. Бу очарчилик миллионлаб инсонларнинг ҳалок бўлишига, демографик таназзулга ва жамият руҳиятида чуқур из қолишига сабаб бўлди. Тарихий тадқиқотларда ушбу фожиа иқтисодий, сиёсий ва маъмурий омиллар йиғиндиси натижаси сифатида баҳоланади.

Очарчилик қамраб олган ҳудудлар

1932–1933 йиллар очарчилиги асосан қуйидаги ҳудудларда кузатилди:

Украина (айрим тадқиқотларда бу ҳолат Голодомор номи билан юритилади),
Қозоғистон (айниқса кўчманчи аҳоли орасида),
Волгабўйи,
Шимолий Кавказ,
Қорақалпоғистон ва Ўзбекистоннинг айрим минтақалари,
Белоруссиянинг баъзи қисмлари.

Бу ҳудудларда қишлоқ аҳолиси энг катта талафот кўрди.

Асосий сабаблар

1. Мажбурий коллективлаштириш
1929 йилдан бошлаб СССРда қишлоқ хўжалигини тўлиқ давлат назоратига ўтказиш мақсадида коллективлаштириш сиёсати амалга оширилди. Бу жараёнда:
хусусий хўжаликлар тугатилди,
деҳқонларнинг ер-мулки мусодара қилинди,
ишлаб чиқариш тизими кескин бузилди.

2. Дон тайёрлаш режаларининг ошириб юборилиши
Давлат томонидан белгиланган дон топшириш режалари реал ҳосил ҳажмидан анча юқори эди. Натижада:
деҳқонлар озиқ-овқатсиз қолди,
уруғлик дон ҳам олиб қўйилди,
очарчилик хавфи кучайди.

3. Маъмурий-зўравон чоралар
Очарчилик кучайиб бораётганига қарамай:
дон олиб чиқиш тўхтатилмади,
қишлоқлар қора рўйхатга олинди,
аҳолининг бошқа ҳудудларга чиқиши чекланди.
Бу чоралар инсонларни очликдан қочиш имкониятидан маҳрум қилди.

Кечиш жараёни
1932 йил охиридан 1933 йил баҳоригача очарчилик энг авж нуқтасига етди. Тарихий ҳужжатлар ва гувоҳликларга кўра:
оммавий ўлим ҳолатлари кузатилди,
болалар ва қариялар энг кўп жабр кўрди,
айрим жойларда ижтимоий-ахлоқий инқироз ҳолатлари қайд этилди.
Давлат раҳбарияти очарчиликни узоқ вақт расман тан олмади, бу эса ёрдам чораларининг кечикишига олиб келди.

Қурбонлар сони масаласи
Қурбонлар сони бўйича тарихчилар ўртасида ягона фикр йўқ. Турли манбаларга кўра:
умумий ҳалок бўлганлар сони 5 миллиондан 7–8 миллионгача деб баҳоланади,
Қозоғистонда аҳолининг 30–40 фоизи йўқотилгани ҳақида маълумотлар мавжуд.

Оқибатлар
1932–1933 йиллар очарчилиги қуйидаги узоқ муддатли оқибатларга олиб келди:
қишлоқ аҳолисининг кескин камайиши,
анъанавий хўжалик турларининг йўқолиши,
давлатга ишончнинг сусайиши,
ижтимоий хотирада чуқур травма.
Бу фожиа кейинги ўн йилликларда ҳам жамият ривожига салбий таъсир кўрсатди.

Хулоса
1932–1933 йилларда СССРда юз берган очарчилик табиий офат эмас, балки сиёсий қарорлар, маъмурий зўравонлик ва иқтисодий нотўғри бошқарув натижасида келиб чиққан сунъий фожиа эди. У миллионлаб инсонлар ҳаётини олиб кетди ва тарихда оғир сабоқ сифатида қолди.

Якуний сўз

Бу воқеани ўрганиш ва ёдда сақлаш:

тарихий адолатни тиклаш,
келажакда шунга ўхшаш фожиаларнинг олдини олиш,
инсон қадрини устувор қўйиш, учун муҳим аҳамиятга эга.

1932–1933 йиллардаги очарчилик Москва марказий ҳокимияти томонидан босиб олинган ва назорат остига олинган ҳудудларда аҳолини сиёсий-ижтимоий жиҳатдан синдириш, миллий-демографик таркибни ўзгартириш ва қаршилик салоҳиятини йўқотиш мақсадида амалга оширилган тизимли сиёсатнинг натижаси эди.
Бу фожиа табиий офат эмас, балки дон мусодараси, мажбурий коллективлаштириш, ҳаракатланишни тақиқлаш, қора рўйхатлар ва репрессив маъмурий чоралар орқали сунъий равишда кучайтирилган очарчилик бўлди. Марказ — Москва — ҳолатдан бохабар бўла туриб, ёрдамни чеклади, дон чиқаришни тўхтатмади ва аҳолининг қутулиш йўлларини ёпди.

Шу маънода, 1932–1933 йиллар очарчилиги СССР таркибидаги қатор ҳудудларда аҳолини камайтиришга хизмат қилган сиёсий қарорлар оқибати сифатида баҳоланади ва тарихий жавобгарлик масаласини кун тартибига қўяди.

Қуйида 1932–1933 йиллар очарчилиги даврида турли халқлар кўрган демографик йўқотишлар ҳақида тарихчилар томонидан энг кўп қабул қилинган тахминий рақамлар келтирилади. Аниқ рақамлар архивлар ёпиқлиги ва ҳисобга олишдаги бузилишлар сабабли фарқ қилади, шу боис қуйидагилар илмий консенсусга яқин баҳолардир.

Украина
Йўқотишлар: 3,5 млн – 5 млн киши
Айрим украин тарихчилари: 7 млн гача украинлар ўлдирилган
Бу фожиа Украинада Голодомор номи билан тан олинган
Асосан қишлоқ аҳолиси, деҳқонлар, болалар ҳалок бўлган
Украина очарчилиги миллий йўналтирилган сиёсат сифатида баҳоланади.

Қозоғистон
Йўқотишлар: 1,3 млн – 2,3 млн киши
Бу ўша пайтдаги қозоқ халқининг 30–40 фоизи
Кўчманчи турмуш тарзи мажбурий равишда йўқ қилинган
Юз минглаб одамлар Хитой, Афғонистон ва бошқа ўлкаларга қочиб омон  қолган
Қозоқлар учун бу очарчилик миллий ҳалокат даражасида бўлган.

Россия ҳудудлари (Волгабўйи, Кубань, Шимолий Кавказ)
Россия
Йўқотишлар: 1,5 млн – 2 млн киши
Айниқса:
Волга немислари,
Дон казаклари,
Қишлоқ рус аҳолиси жабр кўрган

Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг бошқа халқлари
Ўзбекистон
Йўқотишлар: 200–400 минг киши
Асосан:
Қорақалпоқлар,
Қозоқ-қирғиз кўчманчилари,
Камбағал деҳқон қатлами

Бу ҳудудларда ҳам дон мусодараси ва мажбурий колхозлаштириш ҳалокатли таъсир кўрсатган.

Бошқа ҳудудлар (Белоруссия, Сибир, Украинага яқин минтақалар)

Йўқотишлар: 300–500 минг киши

Умумий ҳисоб (1932–1933)

СССР бўйича:

Минимум: 6–7 млн киши
Кенг тарқалган баҳолар: 8–9 млн киши
Айрим тадқиқотларда: 10 млн нафаргача

Хулосавий баҳо

1932–1933 йиллар очарчилиги натижасида:

Украина, Қозоғистон ва бошқа халқлар миллионлаб инсонларини йўқотди;
Айрим халқлар аҳолисининг учдан бир қисмигача ҳалок бўлди;
Бу ҳолат табиий офат эмас, балки сиёсий қарорлар орқали юзага келган Москва уюштирган сунъий фожиа эди.

Абу Муслим (профессор)