Йиғи девори, ёки Ғарбий девор (ибронийча: Котель а-Маарави, арабча: ал-Буроқ девори), Қуддусдаги энг муқаддас яҳудий ибодат жойи бўлиб, унинг тарихий, диний ва сиёсий аҳамияти асрлар давомида кўплаб тортишувларга сабаб бўлган. Бу девор иброний тарихи, дини ва замонавий Исроил сиёсатининг мураккаб тўқимасини ўзида мужассам этган.

Тарихий илдизлар ва пайдо бўлиши
Йиғи девори Қуддусдаги Иккинчи Маъбад (ибодатхона) мажмуасининг ғарбий таянч деворининг қолдиғидир. Бу Маъбад милоддан аввалги 516 йилда қурила бошланган ва милоддан аввалги 70 йилда Рим империяси томонидан бутунлай вайрон қилинган. Маъбад яҳудийлар учун диний ва миллий ҳаётнинг маркази бўлган. У вайрон бўлганидан кейин, деворнинг баъзи қисмлари, хусусан ғарбий девор, тикланиб, асл Маъбаднинг ёдгорлиги сифатида қолган.
Яҳудийлар асрлар давомида бу девор олдига келиб, вайрон бўлган Маъбад ва қувғиндаги халқ учун дуо қилганлар. "Йиғи девори" номи ҳам айнан шу ибодатлар, халқнинг оғриқлари ва қайғуларини акс эттирувчи кўз ёшларидан келиб чиққан. Бу девор Яҳудий халқининг Маъбадга ва муқаддас шаҳар Қуддусга бўлган узлуксиз алоқасининг рамзи сифатида тақдим этилмоқда.

Диний аҳамияти
Яҳудий анъанасига кўра, Йиғи девори муқаддасдир, чунки у Маъбаднинг энг яқин ва ягона қолган қисми ҳисобланади. Шунингдек, айрим ривоятларда Аллоҳнинг илоҳий мавжудлиги (Шхина) бу деворни ҳеч қачон тарк этмаганлиги айтилади. Деворнинг тошларига ибодат ёзилган қоғозларни жойлаштириш одати мавжуд бўлиб, бу ибодатлар бевосита Аллоҳга етиб боришига ишонилади. Девор яҳудийларнинг Масиҳнинг келиши ва Учинчи Маъбаднинг қайта қурилишига бўлган умидлари билан ҳам боғлиқдир.
Ислом динида эса бу девор ал-Буроқ девори деб аталади. Исломий ривоятларга кўра, Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.) Меърожга кўтарилишларидан олдин Буроқ отини шу девор ёнига боғлаганлар. Шунинг учун бу девор ҳам мусулмонлар учун муқаддас ҳисобланади ва у Масжид ал-Ақсо мажмуасининг бир қисмидир.

Сиёсий ва ҳуқуқий тортишувлар
Йиғи деворининг Қуддуснинг Эски Шаҳри марказида жойлашгани уни доимий сиёсий ва ҳуқуқий тортишувлар манбаига айлантирган. Исроил 1967 йилги Олти кунлик урушдан кейин Қуддуснинг Шарқий қисмини, шу жумладан Эски Шаҳарни ҳам ўз назоратига олгач, девор устидан тўлиқ ҳукмронликни эълон қилди. Бу ҳолат халқаро ҳамжамият томонидан тан олинмаган.
Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.) Меърожга чиққан жой деб ҳисобланадиган Храм тоғи / Харам аш-Шариф (Қоя гумбази ва Ақсо масжиди жойлашган ҳудуд) мусулмонларнинг назоратида қолган. Бу ҳудуднинг ўзига хос мақоми девор атрофидаги кескинликларни янада кучайтиради. Яҳудийлар деворда ибодат қилиш ҳуқуқига эга бўлса-да, Храм тоғи/Харам аш-Шарифда ибодат қилиш ҳуқуқи доимий баҳс-мунозараларга сабаб бўлади.
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Таълим, фан ва маданият ташкилоти (ЮНЕСКО) Йиғи девори ва Қуддуснинг Эски Шаҳрининг мақоми бўйича бир неча бор резолюциялар қабул қилган, булар кўпинча Исроил ва араб давлатлари ўртасидаги кескинликларни акс эттирган.
Йиғи девори нафақат тош девор, балки яҳудий халқининг оғриқли тарихи, узлуксиз имони ва келажакка умидларининг тирик рамзи эмиш. У, шунингдек, Қуддуснинг мураккаб диний-сиёсий ландшафтининг асосий нуқтаси бўлиб қолмоқда. Унинг муқаддаслиги ва устидан ҳукмронлик қилиш масаласи Исроил-Фаластин можаросининг марказида турибди ва келажакда ҳам халқаро муносабатларда муҳим рол ўйнаши кутилмоқда.

Абу Муслим