Жаслиқ қамоқхонаси (расмий номи: 64/71-сонли жазони ижро этиш колонияси) Ўзбекистон Республикаси Қорақалпоғистон Республикасининг Қўнғирот туманида жойлашган бўлиб, мамлакатнинг энг машҳур ва баҳсли қамоқхоналаридан бири сифатида танилган. Унинг тарихи Ўзбекистоннинг мустақилликдан кейинги сиёсий жараёнлари, айниқса инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ташкилотларнинг диққат марказида бўлган масалалар билан чамбарчас боғлиқ. Ушбу мақолада Жаслиқ қамоқхонасининг тарихи, унинг фаолиятига оид асосий маълумотлар ва унга нисбатан шаклланган қарашлар илмий нуқтаи назардан таҳлил қилинади.
I. Жаслиқ қамоқхонасининг ташкил этилиши ва дастлабки йиллари
Жаслиқ қамоқхонаси 1999 йилда, собиқ совет давридаги ҳарбий база ҳудудида ташкил этилган. Унинг географик жойлашуви (Қизилқум чўлининг чекка ҳудуди, аҳоли пунктларидан узоқда) унинг "алоҳида" мақсадларига хизмат қилишини кўрсатиб турган. Дастлаб у асосан диний экстремизм ва терроризмда айбланган шахсларни сақлаш учун мўлжалланган қамоқхона сифатида танилган.
Ўзбекистоннинг 1990-йиллар охири ва 2000-йиллар бошидаги сиёсий вазият, жумладан, 1999 йил февраль ойидаги Тошкент портлашлари ва кейинги йилларда кузатилган экстремистик гуруҳлар фаолияти, ҳукуматнинг миллий хавфсизликни таъминлашга қаратилган қаттиқ чораларига сабаб бўлди. Жаслиқ бундай шахсларни изоляция қилиш ва уларни жазолаш учун асосий марказлардан бирига айланди.
II. Инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ баҳслар ва халқаро эътирозлар
Жаслиқ қамоқхонасининг номи кўп ўтмай халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотларининг кескин танқидларига сабаб бўлди. Асосий эътирозлар қуйидагилардан иборат эди:
•    Қийноқлар ва шафқатсиз муносабат: Халқаро ташкилотлар, жумладан, БМТнинг Қийноқларга қарши қўмитаси, Human Rights Watch, Amnesty International кабилар Жаслиқда маҳбусларга нисбатан қийноқлар, жисмоний ва руҳий тазйиқлар тизимли равишда қўлланилганлиги ҳақида кўплаб ҳисоботлар эълон қилди. Бу ҳисоботларда электрошок, сувга ботириш (waterboarding), овқат ва сувдан маҳрум қилиш каби қийноқ усуллари қўлланилгани айтилган.
•    Номақбул шароитлар: Қамоқхонанинг жойлашуви ва иқлим шароити (ёзда жуда иссиқ, қишда жуда совуқ) маҳбуслар учун оғир шароитларни яратган. Тиббий хизматнинг етарли эмаслиги, санитария-гигиена нормаларининг бузилиши ҳам жиддий муаммолардан эди.
•    Шаффофликнинг йўқлиги: Қамоқхона ёпиқ режимда ишлаганлиги сабабли, у ерга халқаро кузатувчилар ва мустақил журналистлар киритилмаган, бу эса хавотирларни янада кучайтирган.
Бундай ҳисоботлар Ўзбекистоннинг халқаро обрўсига салбий таъсир кўрсатди ва Ғарб давлатлари, халқаро ташкилотлар томонидан танқидларга учради. Ўзбекистон ҳукумати дастлаб бу айбловларни рад этиб келди.
III. Ўзбекистондаги ислоҳотлар ва Жаслиқнинг ёпилиши
2016 йилдан сўнг Ўзбекистонда бошланган кенг кўламли ислоҳотлар даврида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга алоҳида эътибор қаратила бошланди. Янги ҳукумат халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни кучайтирди ва қамоқ тизимидаги муаммоларни тан олди.
2019 йил 7 августда Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг фармони билан Жаслиқ қамоқхонаси фаолияти тугатилди. Бу қарор халқаро ҳамжамият ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари томонидан кенг олқишланди. Қамоқхонанинг ёпилиши Ўзбекистоннинг инсон ҳуқуқлари соҳасидаги муҳим қадамларидан бири сифатида баҳоланди.
Жаслиқ қамоқхонаси Ўзбекистон тарихининг мураккаб бир даврини, айниқса 1990-йиллар охири ва 2000-йиллар бошидаги сиёсий вазиятни акс эттирадиган рамзий маконга айланган эди. Унинг ташкил этилиши, фаолияти ва халқаро майдондаги обрўси инсон ҳуқуқлари, давлат ва жамият ўртасидаги муносабатларнинг нақадар муҳим эканлигини кўрсатди. Қамоқхонанинг ёпилиши эса Ўзбекистоннинг янги ривожланиш босқичига қадам қўйгани, очиқлик, шаффофлик ва инсон қадрини устувор билишга интилаётганининг яққол далили бўлди. Жаслиқ тарихи келажак авлодларга инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг доимий зарурати ва диктатуранинг салбий оқибатлари ҳақида сабоқ бўлиб хизмат қилади.

Абу Муслим