Адабий қаҳрамонлар орасида у, шубҳасиз, энг колоритли, сирли ва жозибалилардан биридир. Ҳақиқат изловчи, шу йўлда жонини Иблисга сотган толмас қидирувчи ҳақидаги ривоят Марло, Гёте, Томас Манн ва бошқа кўплаб драматурглар, рассомлар, ёзувчилар ижодига озуқа бўлган. Аммо ҳар қандай ривоят сингари, унинг ҳам жуда реал илдизлари бор эди. Аниқ маълумки, доктор Фауст ҳақиқатдан ҳам XVI асрнинг биринчи ярмида Германияда яшаган. Аниқроғи — у Вюртембергда яшаган, чунки ўша пайтда ягона Германия давлати дунё сиёсий харитасида мавжуд эмас эди.

Тарихий Фауст Маульбронн яқинидаги Книттлингенда туғилган. У яхши насабли дворян сулоласидан чиққан. XVI аср гербовнигида юрист Фаустнинг герби келтирилган: кўк фонда сиқилган мушт, қалқонда эса қанотларини ёйган, тоҗ кийган бургут тасвирланган. Маульбронннинг ўзида эса кўп йиллар давомида бутун ҳолда сақланган «Фауст минораси» бўлган, у ерда Фауст илм ва сеҳр билан шуғулланган, маҳаллий аҳоли эса бу жойни саёҳатчиларга кўрсатишни яхши кўрарди.

Ёшлигида Фауст саргардон талабага айланган. Бу университетда ўқишни ихтиёрий тарзда ташлаб кетган ёки имтиҳондан ўта олмаган ёшлардан иборат жуда катта тоифа эди. Турли мамлакатларда уларни вагантлар, схоластиклар, школярлар, эрратиклар деб аташган. Улар саёҳат қилишган, кўнгил очишган, мусиқа чалишган, оддий одамлар устида ҳазил қилишган (ҳар доим ҳам беозор бўлмаган), мўъжизавий эликсирлар сотиш ва касалларни даволаш билан тирикчилик қилишган. Саргардон талабалар кўз-кўз қилишни яхши кўришар ва ўз билимларини ҳар томонлама бўрттириб кўрсатишарди. Улар ўзларига гўё «магия салютарис» деб аталган махсус илм маълум, деб мақтанишарди. Бу илмни гўё Сатана Венусберг — яъни Венера тоғи қаърида ўргатар экан. Ўша давр ёзувчиларидан бири ҳатто Венера тоғи Францияда жойлашган, деб ёзган, аммо талабалар у ерга бориб қолмаслиги учун қайси шаҳар ёнида эканини айтмаган. Гўё у тоғда мўъжизавий тош бўлиб, устига чиққан одам кўринмас бўлиб қолар ва ер остига — тўғридан-тўғри Иблис профессор минбари ортида ўтириб дарс ўтаётган аудиторияга тушиб қолар экан. У ерда у тиббиёт, ҳуқуқшунослик ва илоҳиётдан дарс ўтар, аммо тингловчиларга лекцияларини ёзиб олишга рухсат бермас экан.

Саргардон талабалар қаторида Фауст ҳам ўтлар, кукунлар, илдизлар ва дамламалар билан даволаган. У ўзини жуда моҳир табиб сифатида кўрсатган. Уни ҳар доим қора пудель ҳамроҳлик қилган. Овозаларга кўра, ит қиёфасида Сатананинг ўзи яширинган бўлиб, айнан унинг маслаҳатлари туфайли Фаустнинг ишлари шунчалик омадли кечган. Яна шундай гаплар ҳам юрардики, саргардон талабалар мўъжизалар кўрсатар, Венецияда эса Фауст ўзича қанот ясаб осмонда учишга уринган, аммо бундай беҳаёлик учун Иблис ундан ғазабланиб, сал бўлмаса ҳалок қилар экан. Фаустга «қора китоб ўқувчи» деган шуҳрат ҳам ёпишиб қолган, чунки уни кўпинча тушунарсиз белгилар ва формулалар билан тўла қадимги китобларни ўқиб ўтирган ҳолда кўришган.

Қаҳрамонимиз охир-оқибат докторлик даражасига эришганини ҳисобга олсак, у вақт ўтиб ёшлик енгилтаклигидан воз кечгани ойдин. Аммо тарихий Фаустнинг охири ғамгин. Бир куни у қишлоқ меҳмонхонасига жуда қоронғу кайфиятда келган. Бутун кечани тавернада ўтириб, эгасига шундай деган: «Агар кечаси шовқин бўлса, қўрқманг». Ҳақиқатдан ҳам, тун бўйи унинг хонасидан ғалати товушлар, ёрдам сўраб бақирганга ўхшаш овозлар эшитилган. Эрталаб эса хонадан ҳеч ким чиқмаган. Эшикни бузиб очишганда, Фаустнинг бўйни қайрилган ҳолда ўлик ётгани аниқланган. Айтишларича, унинг ёнидан ўзи ёзган ҳаёт тарихи ҳам топилган, фақат охири етишмас эди. Бу охирини кейинчалик докторнинг шогирдлари ёзиб қўйишган. Аслида нима бўлганини биз эҳтимол ҳеч қачон билмаймиз. Бир нарса аниқ: доктор Фауст зўравон ўлим билан вафот этган.

Мана, ҳақиқий Фауст ҳақида маълум бўлгани шу, холос. Аммо олим ҳақидаги ривоят оғиздан-оғизга ўтиб, турли қўшимчалар билан бойиб борган. 1587 йилда эса Франкфурт-на-Майне шаҳрида Шпис исмли кимса ўша даврга хос жуда узун сарлавҳали китобни нашр этган: «Машҳур жодугар ва қора китобчи доктор Иоганн Фауст ҳақида ҳикоя, у маълум муддатга жонини Иблисга қандай сотгани, шу вақт ичида нима кўргани ва нима ишлар қилгани, то охирида муносиб жазосини олгунига қадар. Унинг қолдирган ёзувлари асосида, барча такаббур, маккор донолик қилувчи ва худосиз одамларга қўрқинчли ва ибратли намуна бўлсин учун тузилган».

Бу версияга кўра, Фауст деҳқон ўғли бўлиб, Веймар яқинидаги Роде шаҳарчасида туғилган. Вюртембергда унинг бой қариндоши бўлиб, уни ўз ҳузурига олган ва илоҳиёт ўқиш учун мактабга берган. Ёш Фауст жуда иқтидорли ва тиришқоқ ўқувчи бўлиб чиқади: битирув имтиҳонини муваффақиятли топшириб, 17 нафар синфдоши орасида энг яхшиси деб топилади. Фауст эрта такаббурланиб, кибри сабаб Инжилни четга суради. Ёмон жамиятга тушиб қолиб, оккульт илмларга қизиқиб кетади ва Краков университетига йўл олади; у пайтда Краков университети оккульт фанлар маркази ҳисобланган. Фауст астролог, математик, илоҳиётчи бўлади. Аммо у қанча кўп билса, олдида шунча кўп янги сирлар очилар, уларни очиб беришга эса ҳеч ким ёрдам беролмасди. Кун-туни китоблар устида ўтирар, чуқур ўйлар, аммо олам ҳақиқати унга очилмас эди. Ва ниҳоят, унда Иблис ёрдамига мурожаат қилиш васвасаси пайдо бўлади.

Қоронғу тунда Фауст Вюртемберг яқинидаги қалин ўрмонга боради. У тўрт томонга йўллар тарқалган чорраҳада туриб, бўр билан бир нечта доира чизади. Сўнг сеҳрли дуо ўқийди. Иблис чақириқни эшитади, аммо биринчи чақириққа келмасликка қарор қилади. Аввало у жодугарни қўрқитиб, масхара қилиш учун кичик томоша уюштиради. Кутилмаганда бўрон кўтарилади, чақмоқлар чақнайди, гулдураш остида қиёқ-қиёқ кулиб турган шайтонлар тўдаси пайдо бўлади. Бўр доира яқинида қулоқни қоматга келтирадиган ўқ товуши янграйди, ёруғлик чақнайди ва сеҳрли мусиқа эшитилади. Кўринмас қўшиқчилар қўшиқ айтади, ҳаво махлуқлари рақсга тушади, қоронғуликтан найза ва қиличли жангчилар чиқади. Фауст қўрқади, аммо ниятидан қайтмай, иккинчи — кучлироқ дуони ўқийди. Энди қаердандир аждар пайдо бўлиб, доиралар устида айлана бошлайди. Шунда Фауст учинчи дуони ўқийди. Аждар аччиқ инграйди, шу заҳоти катта юлдуз ерга қулаб, оловли шарга айланади. Ҳар қандай ақли жойида одам қочган бўларди, аммо Фауст дуони яна такрорлайди. Осмондан олов оқими тушиб, қаердадир ер қаърига ғойиб бўлади, олти ёруғ нуқта ёниб, кутилмаганда оловдан ясалган одамга айланади. У одам аввал Фауст атрофида жим айланади, кейин оқсоқол роҳиб қиёфасини олиб, бўғиқ овозда сўрайди: «Мендан нима истайсан?» «Тунда ўн иккида уйимга кел», — деб жавоб беради Фауст. Чақирилган руҳ рози бўлади.

Ярим тунда у Фаустнинг шаҳар квартирасига келиб, олимни тинглайди. Иоганн ҳаёти давомида Иблис унга хизмат қилиб, у истаган барча сирларни очиб бериши эвазига, ўлимидан кейин жонини беришни таклиф қилади. Руҳ эса бу шартларни қабул қилиш ўз ихтиёрида эмаслигини, аввало ўз ҳожасига мурожаат қилиши кераклигини айтади.

Кейинги тунда руҳ яна келиб, Люцифер Фауст таклифини қабул қилишга рухсат берганини айтади. Фауст қуйидаги шартларни қўяди: 1) Фауст руҳнинг чаққонлиги, қиёфаси ва образини олади; 2) руҳ Фауст истаган барча ишларни қилади; 3) руҳ Фаустга қулдек бўйсунади; 4) Фауст истаган ҳар қандай вақтда руҳ унинг хонасида пайдо бўлади; 5) уйда руҳ бошқаларга кўринмас бўлади; 6) руҳ Фауст истаган қиёфада намоён бўлади.

Руҳ эса ўз навбатида қуйидаги шартларни қўяди: 1) 24 йил ўтгач, Фауст ўзини Иблис ихтиёрига топширади; 2) буни тасдиқлаш учун Фауст қони билан тилхат ёзади; 3) Фауст Масеҳдан воз кечади; 4) христианликнинг душманига айланади; 5) тақводор одамлардан узоқ юради ва Иблисдан қайтаришларига йўл қўймайди. Бунга жавобан Фауст истаган барча нарсага эга бўлади ва ўзини руҳ хусусиятларига эгадай ҳис қила бошлайди.

«Сенинг исминг нима?» — деб сўрайди Фауст. Жавоб келади: «Мефистофель».

Фауст шайтоний шартларни қабул қилиб, пичоқ билан қонини чиқаради, уни идишга йиғиб оловга қўяди. Кейин мажбурият ҳужжатини тузади, унинг нусхаси Фауст ўлимидан кейин унинг яраланган жасади ёнидан топилган.

Шартнома имзолангандан кейинги илк йилларда Фауст бутунлай илмга берилади. У Вюртембергда шогирди Вагнер билан яшайди, у ҳам сеҳргар эди. Иблис унга осмон ва ер сирларини очиб беради. Мефистофель Фаустга францискан роҳиби қиёфасида, қўнғироқча билан кўриниб турарди. У Фаустни епископлар ва ҳукмдорлар омборларидан қимматбаҳо виноларни ўғирлаб, энг яхши таом ва ичимликлар билан таъминлар, кийим-кечак ва пул билан таъминларди.

Бир муддат ўтиб, Фауст уйланишни хоҳлайди. Мефистофель уни бу фикрдан қайтаришга уринади, аммо Фауст қатъий туради. Шунда Сатананинг ўзи шундай даҳшатли қиёфада пайдо бўладики, Фауст қўрқиб қочади. Аммо ғайритабиий куч уни ерга уриб, олов авж олган уйга қайтариб ташлайди. Қўрққан Фауст уйланиш ниятидан воз кечади, шунда олов сўнади. Кейин эса Сатана Фаустни «оилавий уя» орзусидан қайтаришнинг янада ёқимли усулини топади: унга гўзал аёллар ва фоҳишаларни юбориб туради. Ишқий айшу ишрат Фаустга ёқиб қолади ва у эндиликда уйланиш ҳақида оғиз очмайди.

Ер ва осмон сирларини билиб олгач, Фауст Мефистофелдан дўзах ҳақида сўрай бошлайди. Мефистофель истамайгина тушунтиради: «Дўзах — туганмас қиш, олов, аъзоларнинг титраши. У ерда азобланаётган одамлар агар азоб тугашига озгина бўлса ҳам умид берилса, ҳар куни бир томчидан сув ташиб, бутун денгизни қуритган бўларди». Бу жавоб Фаустни қониқтирмайди ва у дўзахни ўз кўзи билан кўришни хоҳлайди. Бир кеча унинг ойнасига креслоси бор улкан қurt қиёфасида Вельзевул учиб келади. Фауст устига чиқиб, олов отиб турган улкан тоғ томон йўл олади. Улар оловли оғиздан учиб киришади, кейин яна учта қurt пайдо бўлиб, Фаустни ҳимоя қилади. Бир муддат барчаси яхши кечади, аммо қаердандир чиққан қутурган буқа Фаустни креслодан уриб туширади ва у жарликка қулади. Аввал уни қари маймун илиб олади, кейин эса аждар уни тортиб олиб, сув гирдобига ташлайди. У ерда Фауст учувчи калтакесак қўшилган аробадан учиб чиқиб, оловли жар устидаги қояга қулади. Руҳлар уни ташлаб кетди, деб ўйлаган умидсиз Фауст: «Эй руҳлар, муносиб қурбонни қабул қилинг!» — деб ўзини оловга отмоқчи бўлади. Бирданига у дарё соҳилида пайдо бўлади, у ерда подшоҳлар ва князлар олов билан сув орасида тинмай югуришар, маҳкум этилган жонлар сарсон юрарди.

Эртаси куни Фауст ўз уйида, тўшагида уйғонади; у ростдан ҳам дўзахда бўлдими ёки ҳаммаси туш эдимикан, тушуна олмайди.

Шартнома амал қилишининг ўн олтинчи йилида Фауст бутун дунёни айланиб чиқишни истайди. Мефистофель унга ҳавода учадиган сеҳрли от беради. Фауст Римда папа ҳузурида бўлади, олий черков амалдорларининг очкўзлиги ва фосиқлигидан даҳшатга тушади ва Туркияда султон олдига учиб боради; у ерда Муҳаммад пайғамбар қиёфасида олти кун ҳукмдор аёллари билан гаремда бўлади. Каузи ороли устида учиб ўтар экан, у ерда алоҳида ёруғликни кўриб, яқиндан кўришни истайди. Аммо Мефистофель бу ер жаннат эканини ва Фауст учун йўл ёпиқлигини айтади.

Доктор Фаустнинг бошидан яна кўп саргузаштлар ўтади. Ёш шогирдлар ва талабалар унга ёпирилар, у эса уларни кўпроқ ўқитмасдан, кўнгил очар, меҳмон қиларди. Ўзи эса бутун бир гарем тузади, унинг гавҳари Троя уруши сабабчиси бўлган гўзал Елена эди. У Фаустга ўғил туғиб беради.

Ҳаммаси яхши бўлар эди, агар Иблис билан ҳисоб-китоб вақти яқинлашиб келмаганда. Фауст ғамгин бўлиб, тушкунликка тушади, ер юзи лаззатлари уни оғир ўйлардан чалғита олмайди.

Фожиали кун арафасида у барча шогирдлари билан хайрлашади. Тунда унинг хонасидан даҳшатли қичқириқлар эшитилади, гўё уйни бўрон босгандек бўлади. Ҳаммани шундай қўрқув босадики, ҳеч ким бечора докторга ёрдам беришга журъат этмайди. Эрталаб хонага киришганда эса шафқатсиз кураш излари кўринади: синган жиҳозлар, қон ва мия билан сочилиб кетган деворлар, уларга илиниб қолган соч парчалари. Фаустнинг жасади даҳшатли ҳолда ярадор эди. Ёнида эса Иблис билан тузилган шартноманинг нусхаси ва ҳаёти ҳақидаги тугалланмаган тарих ётарди.

В. Ермаков материаллари асосида

Абу Муслим (профессор) тайёрлади