Иван IV Васильевич, халқ орасида “Иван Грозний” номини олган, Россия тарихидаги биринчи “подшоҳ” сифатида танилган шaxс ҳисобланади (ҳукмронлик йиллари: 1533–1584). Унинг даврида Россияни марказлаштириш ва кенгайтириш сиёсатлари ортида кенг қамровли босқинлар, жанглар, қирғинлар ва диний таъқиблар яширинган эди. Шу зулмлар орасида мусулмон халқлар — айниқса Волжская Булғария, Қозон хонлиги, Астрахан хонлиги ва Сибир хонлиги аҳолиси жуда кўп жабр кўрди.
Қозон хонлигининг босиб олиниши (1552 йил)
Қозон хонлиги — мусулмон татарларнинг мустақил давлати эди. Иван Грознийнинг мақсади — уни Россияга қўшиш ва Исломни йўқ қилиш эди.
•    1552 йилда Иван Грозний 150,000 кишилик катта армия билан Қозонга юриш қилди.
•    Қозон муҳосараси 40 кун давом этди, кейин тўлиқ ишғол қилинди.
•    Қозоннинг қулаши билан минглаб мусулмонлар қирилди, масжидлар вайрон қилинди.
•    Яшовчи аҳолининг катта қисми зўравонлик билан православликка мажбур қилинди.
•    Қозоннинг марказидаги масжидлар ўрнига черковлар қурилди, Қуръонлар ёқилди.
Тарихчи Флетчернинг гувоҳлиги (16-aсрда Россияда бўлган инглиз сайёҳ)
"Қозонда бутун Ислом динига тегишли рамзлар таг-томири билан йўқ қилинди... Жамоат масжидлари черковлар билан алмаштирилди."
Астрахан хонлигини босиб олиш (1556 йил)
Қозондан кейин навбатда Астрахан бор эди:
•    Бу ерда ҳам асосан тотор мусулмонлар истиқомат қиларди.
•    Иван Грознийнинг армияси бу ерда ҳам қон тўкди, масжидлар ёндирилди.
•    Минглаб мусулмонлар ўлдирилди ёки қул қилиб олиб кетилди.
•    Ислом маданиятига оид ёзма манбалар, китоблар йўқ қилинди.
Сибир хонлигининг ишғоли (1582 йил)
Сибир — мусулмон Ермаклар ва Сайидлар ҳукмронлигидаги ҳудуд эди.
•    Иван Грозний Ермак атаманни жўнатиб, Сибирни босиб олдирди.
•    Бу босқинда ҳам жуда кўп мусулмон аҳоли қирилди ёки зўрлаб христиан қилинди.
•    Янги черковлар қурилди, масжидлар вайрон қилинди.
Исломга қарши маданий ва диний уруш
Иван Грознийнинг сиёсатлари фақат ҳарбий эмас, маданий ва диний супресия шаклида ҳам кечган:
•    Ислом олиму уламолари қўлга олиниб, қатл қилинган.
•    Қуръон нусхалари олиб қўйилиб, ёқилган.
•    Исломий таълим муассасаларига таъқиқ қўйилган.
•    Масжидларни черковларга айлантириш амалиёти кенг қўлланилган.
•    Мусулмонларнинг фарзандлари зўравонлик билан рус интернатларига олиб кетилган ва христиан қилиб тарбияланган.
Иван Грознийнинг мусулмон халқларга қаратилган босқини – тозалаш сиёсати
Иван Грознийнинг мусулмонларга қарши юритган сиёсати фақат ҳудудий эмас, балки диний тозалашга қаратилган бевосита геноцид ҳаракати эди. Бу зулмлар Россия тарихидаги Ислом маданиятининг сукунга кетишига сабаб бўлди. Айниқса Қозон ва Астрахандаги маданий мерос ва аҳолининг ўчмас йўқотишлари — бугунги кунгача таъсир кўрсатган.
Тарихдан сабоқ олиш учун эслаб қолинг: зулмга қарши ҳимоя фақат қўлда эмас, илм ва хотирада ҳам бўлиши керак.

Иван Грозний нимадан вафот этган?
Иван IV нинг ҳаётининг сўнгги куни ҳақида нималар маълум?
Ўлимидан олдин у ўзи учун кам учрайдиган тинч ҳолатда эди. Сўнгги йилларда уни қаттиқ оғриқлар, қоронғи туйғулар, оғир виждон азоблари қийнарди. Гувоҳлардан биламизки, ўлим куни, эрталаб у касаллигидан бироз енгиллик ҳис қилди, илиқ ванна қабул қилди ва Белский билан шахмат (ёки шашка) ўйнашга ўтирди. Бу кун у меҳрибон ва сокин эди. Ўйин пайтида уни инсульт тутди. Ўлаётган подшоҳнинг олдиндан айтилган истагига кўра, уни роҳибликка қабул қилиш маросими ўтказилди ва у тошдан ясалган шоҳона тобутга қўйилди.
Аммо биз бу манбага тўлиқ ишонишимиз мумкинми? (Подшоҳнинг ўлими олдидан шашка ўйнагани ҳақидаги версия Россия подшоҳи саройидаги тартибларни аниқ етарлича билмаган бир хорижликдан келиб чиққан.)
Қабрни очишганда, олимлар саркофагнинг ён деворлари жуда юпқа эканлигига дарҳол эътибор қаратишди. Эҳтимол, уларни дафн маросимидан олдин шошилинч равишда қўшимча равишда қиртишлашган. Бу деталь подшоҳнинг касаллиги ҳақида баъзи маълумотларни очади. Кўринишидан, ўлими яқинлашиб қолган майит семириб кетган ёки шишган ва олдиндан тайёрлаб қўйилган тобутга сиғмаган бўлиши мумкин. Тўрт аср олдин вафот этган подшоҳнинг ўлими сабабларини аниқлаш учун бир неча ой вақт кетди. Кимёвий таҳлил Иван IV организмида симобнинг катта миқдори борлигини кўрсатди. Ва симоб организмга анча узоқ вақт давомида тушганлиги аниқланди. Эҳтимол, бу ўша пайтдаёқ тиббиётда қўлланилган симоб суртмаси билан даволаниш натижасидир? Ёки ўлимнинг сабаби заҳарланишмиди?
Бундай тахминлардан воз кечиш мумкин эмас эди. Якуний хулосалар учун вақт керак эди, бундан ташқари, олимлар кўплаб суяк ўсимталарини, яъни остеофитларни топдилар. Улар умуртқа поғонасида, чаноқ суягининг тожларида, бўғимлар атрофида жойлашган эди.
Ўша даврдаги зодагонлар ўз хоналарида “жонли сув” (ёки “жонли кумуш”) солинган идишни очиқ ҳолда сақлаш одатига эга эдилар. Гўёки бу эгасига узоқ умр қўшармиш. Подшоҳ ҳам шундай қилган бўлиши эҳтимоли катта. Ўшанда ҳали симоб буғларининг зарарли таъсири ҳақида билишмасди.
Остеофитларнинг пайдо бўлиш сабаблари эса жуда хилма-хилдир. Булар кексалик артрози (бўғимнинг сурункали яллиғланиши) кўринишлари бўлиши мумкин, у кўпинча алоҳида бўғимларга таъсир қилади. Остеофитлар эндокрин бузилишлар асосида пайдо бўлиши мумкин; хавфли ўсмаларда - масалан, простата бези саратонининг остеосклеротик метастазлари. (Кейинчалик патологоанатомлар томонидан тахмин қилинганидек, биз кўриб чиқаётган ҳолатда айнан шу охирги вариант энг эҳтимолийси эди.)
Баъзида бу суяк ўсимталари секин ўсиб боради, беморга алоҳида ноқулайлик туғдирмайди, лекин кўпинча оғриқлар кичик ҳаракатларда ҳам пайдо бўлиши мумкин, айниқса Иван IV даги каби ўсимталардан (бўғим юзаларининг четларида - ўзига хос “шпоралар” ёки “козирёклар”). Оғриқлар ўткир ва азобли бўлиб, қайта-қайта такрорланади - ахир, ўсимталарнинг ўткир четлари нервларни, томирларни сиқиб, мушакларга кириб боради.
Иван IV нинг сўнгги йиллардаги ҳаёти қанчалик азобли бўлганини тасаввур қилиш қийин эмас - нафақат уйғоқ ҳолатда, балки тунда, каравотда ҳам, тасодифий ҳаракатдан ҳам азобли, чарчатадиган, уйқуни қочирадиган оғриқ пайдо бўларди.
Ҳеч қандай табибларнинг дорилари, ғарб табибларининг даволаш маслаҳатлари подшоҳга ёрдам бера олмаган, фақат вақтинчалик енгиллик бериб, оғриқни босган. Ўша пайтдаги тиббиёт даражаси билан подшоҳни даволашнинг иложи йўқ эди. Айнан шу узлуксиз азоблар Иван Грознийнинг характеридаги ёмон ўзгаришларга олиб келиши мумкин эди, бу унинг кўп хатти-ҳаракатларини тушунтиради. Доимий оғриқли стрессда бўлгани учун у мутлақо олдиндан айтиб бўлмас эди.
Биринчи рус подшоҳининг поклари картон қутиларга эҳтиёткорлик билан жойлаштирилиб, Герасимовнинг пластик реконструкция лабораториясига алоҳида эҳтиёткорлик билан олиб борилди. (Поклар умри давомида - тўрт аср олдин - Иван IV бир неча бор юрган эски Калуга йўли орқали олиб кетилди. Яқин атрофда, энди Москва университети минораси кўтарилиб турган Воробьёвское қишлоғида подшоҳ 1547 йилги қўзғолон пайтида яширинган эди.)
Лабораторияда қутилар очилди ва бош суяги олимнинг иш столига қўйилди. Подшоҳ Иван IV нинг қиёфасини тиклаш бошланди. Аввал бош суяги суякларни мустаҳкамлайдиган махсус эритма билан яна бир бор синчиклаб ишлов берилди, консервация қилинди. Кейин гипс нусхалари олинди. Герасимов улар билан ишлашни бошлади, асл бош суяги эса қабр склепига қайтишини кутиб, дахлсиз ҳолда қолди. Дастлабки босқич энг масъулиятлиси эди: юз мушаклари пайларининг бирикиш жойларини синчковлик билан ўрганиш, синчков ва такрорий ўлчовлар, олинган маълумотларни таҳлил қилиш... Ва фақат январ ойида (қабр очилганидан деярли олти ой ўтгач) Герасимов Иван Грознийнинг юзини реконструкция қилишга киришди.
Ўз усулига кўра, ҳайкалтарош подшоҳнинг бош суяги нусхасига пластилиндан мушак тўқималарини қўйди ва бош суягининг барча хусусиятларига диққат билан риоя қилди. Кичик нотўғри ҳисобланган деталь ҳам келажакдаги подшоҳнинг ҳайкалтарошлик портретининг ҳаққонийлигига таъсир қилиши мумкин эди.
Баъзида шубҳалар пайдо бўларди. Масалан, бош суяги гумбазининг чоклари жуда ёш, 53 ёшга тўғри келмайдигандек туюлди. Қўшимча синчков ўрганиш аномалия йўқлигини тасдиқлади.
Бошқа мисол. Грознийнинг жуда яхши сақланиб қолган тишлари антропологлар ва анатомларни бош қотиришга мажбур қилди. Барча тиббий маълумотларга кўра, тишлар подшоҳдан йигирма ёшгача ёшроқ эди - текис, мустаҳкам, ейилмаган, иккита кесувчи тиш умуман ейилмаган, қулоқ тишлар эндигина ёриб чиққан эди - худди ёш йигитнинг тишлари каби.
(«Тасаввур қилинг, йилномаларда Иван подшоҳнинг 40 ёшигача баъзи тишлари сут тишлари бўлганлиги айтилган. Табиийки, бунга ҳеч биримиз ишонмаган эдик. Аслида эса ҳаммаси тўғри бўлиб чиқди!» — деган эди бир сафар Герасимов. Бу ерда қандайдир генетик аномалия мавжуд эди, бу, умуман олганда, ижобий ҳолат. Афсуски, бу хусусиятни на юқори, на паст линия бўйлаб кузатиб боришнинг имкони бўлмади. Савол шунчаки фактни аниқлаш босқичида қолиб кетди.)
Пастки жағ ёйи жуда тик, бундай ҳолатларда тил оғиз бўшлиғида одатдагидан юқорироқда жойлашади. Грозний бироз шивирлаб гапирган бўлиши ҳам эҳтимолдан холи эмас. Аммо замондошлар монархнинг бундай нутқ нуқсонлари ҳақида одатда гапирмаганлар.
1964 йилнинг мартига келиб, мушак тўқималари ниҳоят тўлиқ моделлаштирилди ва Герасимов якуний ишлов беришга киришди... Иван IV тор, иродали юзга, эгилган катта бурунга, кичик оғизга, баланд пешонага, катта кўзларга, бироз олдинга чиқиб турган юзнинг пастки қисмига эга эди.
Сақланиб қолган скелет бўйича подшоҳнинг қадди-қомати ҳам тикланди. Иван Грозний баланд бўйли, йирик, тўлачадан келган, кучли ва бақувват эди. У кенг елкали, яхши ривожланган мушакларга эга эди.
Ҳа, эҳтимол, у Черкасов ўйнаган подшоҳга жуда ўхшамайди. У Репиннинг ўғил-қотилига ҳам, Антокольский ҳайкалига ҳам ўхшамайди...
Иван Грозний ёнида унинг ғазаб отига миниб ўлдирган йигирма етти ёшли ўғли шаҳзода Иван дафн этилган. Унинг қабрида чиришдан сақланиб қолган қалин, узун сарғиш жингалак сочлар топилган. Шаҳзода кийимининг матоси сақланиб қолган - ювиш ва тозалашдан кейин у олтинранг тусли ипак мато эканлиги аниқланди.
Аммо, афсуски, шаҳзоданинг бош суягини вақт сақлаб қола олмаган. Шаҳзода Иван қандай ўлдирилганини ҳеч қачон билолмаймиз. У отасига ўхшаганмиди.
Грознийнинг бошқа ўғли - подшоҳ Фёдорнинг бош суяги ёмон сақланган. Бироқ, Герасимов Фёдорнинг портретини қайта яратди. Негадир уни жуда шошилинч равишда дафн этишган. Саркофаг қопқоғига ёзув ўйган уста ҳатто сўзларни охиригача ёзмаган. «Иисус» ўрнига «Ису», «благочестивый» сўзида эса биринчи ва охирги ҳарф йўқ, «погребено» сўзидан олдин «а» боғловчиси икки марта ўйилган. Ёзувнинг юқори қаторлари текис, пастки қисми эса гўёки «шошилинч» бўлиб, қия кетган.
Эҳтимол, марҳум подшоҳ Фёдор билан ортиқча маросимлар қилишмагандир. Унинг қайини Борис Годунов ҳокимиятга интиларди...
Хўш, Фёдор Иоаннович нимадан вафот этган? Йилномалар бу ҳақда кам маълумот беради. Сабаби оддий - улар эндигина юксалган «ҳокимият эгаларини» «хафа қилишни», улар билан можарога киришни истамаганлар. Фақат Псков йилномасида уни Годунов заҳарлаганлиги ҳақида тахмин бор.
Замонавий кимёвий таҳлиллар Фёдорнинг организмида мишяк миқдори юқори бўлганлигини ва заҳарланиш версияси энг эҳтимолли эканлигини кўрсатди.
Қабрлар қаторида бир пайтлар тўртинчиси - Борис Годуновнинг қабри ҳам бўлган. У очилганда ичи бўш бўлиб чиқди...
Шундай қилиб, тарихий далил тасдиқландики, Лжедмитрий I подшоҳ Бориснинг жасадини саркофагдан чиқариб, қашшоқ ёғоч тобутда чеккадаги Варсонофьевский монастирига олиб кетишни буюрган.
Лжедмитрийдан кейин тахтга ўтирган боярин подшоҳ Василий Шуйский Иван Грознийнинг кичик ўғли Дмитрийнинг қолдиқларини Угличдан Москвага кўчириб, уларни Годуновнинг собиқ қабрига қўйишни буюрди. Бироқ, кичик Дмитрийнинг жасади ерга берилмади, балки Архангельский соборининг марказидаги махсус тобутда ибодат учун қўйилди. Шуйский Дмитрийнинг қолдиқларини Угличдан аждодлар қабрига кўчиришни буюрганда, ўсмирнинг жасади чиримасдан сақланиб қолганлиги ҳақида миш-мишлар тарқала бошлади... Ва у Москвага олиб кетилаётганда, гўёки жароҳатидан қизил қон оққан. Дмитрий бегуноҳ ўлдирилган, муқаддас шаҳид деб эълон қилинди.
Архангельский соборига ҳақиқатан ҳам Дмитрийнинг қолдиқлари олиб келинганми? Шаҳзода жасадининг чиримаслигини саҳналаштириш учун шоҳона оиладан бўлмаган бошқа бир гўдак ўлдирилмаганми?
Буни гўдакнинг бош суяги сақланиб қолган тақдирда текшириш мумкин. Иван IV, унинг отасининг қиёфаси тикланган. Кремлда Дмитрийнинг онаси Мария Нагаянинг дафн этилган жойи бор. Қолдиқларнинг қиёсий таҳлили (шунингдек, ота-оналар ва ўғилнинг портретлари) ўтмишнинг яна бир сирини очиши мумкин.
Иван IV ва унинг ўғилларининг ўлими ҳолатлари мураккаб ва ноаниқ. Иван Грозний ва унинг ўғли Фёдорнинг қиёфалари қайта яратилганидан сўнг, уларнинг қолдиқлари қабрларига қайтарилди. Оғир қабр тошлари ўз жойига қўйилди. Лекин Иван IV ва унинг фарзандларининг ҳаёт сири қолиб кетди.

"Кучли етакчи" образини идеаллаштириш
Иван Грозный Россия тарихидаги биринчи "подшоҳ" (царь) ҳисобланади. Унинг даврида марказлаштирилган давлат тузими вужудга келган. Миллатчи рус пропагандачилар буни шундай талқин қилади:
“Иван Грозный Россияни бирлаштирди, давлатни кучайтирди, душманларни енгди.”
Ҳақиқатда эса бу жараёнда:
•    Қозон, Астрахан, Сибирдаги мусулмон халқлар қириб ташланган;
•    Минглаб одамлар опричнина даврида қирғин қилинган;
•    Феодал зўравонлик тизими қурилган.
Лекин бугунги Кремль учун Иван Грозный “темир қўлли етакчи” сифатида Путиннинг шахсий имиджига ўхшаш фигура сифатида ишлатилади. (Яъни Путиннинг жиноятини оқлаш учун)

Тарихий зулмни "давлат қурилиши" деб оқлаш
Россия пропагандасида Грозныйнинг зулмлари — масалан:
•    опричнина (махсус террор хизмати),
•    жамоавий қатллар,
•    диний таъқиблар
...булар ўтмишдаги “керакли қатъийлик” сифатида кўрсатилади. Шу йўл билан ҳозирги давлатнинг авторитар услуби — яъни:
•    мухолифатни босиш,
•    матбуотни цензура қилиш,
•    миллатчиликни ошириш
...оқланади ва халқ онгида "бу нормал, улуғ тарихий мерос" деган тасаввур шакллантирилади.

Миллий ғурурни сунъий кўтариш мақсади
Иван Грозный орқали россияликларга шундай сигнал берилади:
“Биз доим буюк давлат бўлганмиз, дунёдан қўрқмаганмиз, душманларни енгганмиз!”
Бу — тарихий ҳақиқат эмас, балки миллий истисночилик (рус шовинизми)ни кучайтириш учун яратилган миф. Бу миф Украинадаги уруш, Ғарбга қарши позиция, ва ички душманларга қарши сиёсат учун психологик асос вазифасини ўтайди.
Масжидларни ёққан одамни “қаҳрамон” сифатида кўрсатиш — исломофобия аломати
Иван Грозный — Қозон, Астрахан ва Сибирдаги мусулмон халқларни қирган, масжидларни вайрон қилган, Қуръонларни ёққан золим. Уни мақташ — мусулмонларга қарши тарихий зўравонликни нормаллаштириш дегани. Бу Россиядаги исломофобия ва миллатига кўра бўлиниш сиёсатининг бир бўлагидир.

Иван Грозный — тарихий зулмни оқлаш учун ишлатиладиган рамз
Иван Грозныйни мақтов — бу:
•    Халқни авторитаризмга ўргатиш;
•    Тарихий зулмни идеаллаштириш;
•    Кремлнинг ҳозирги сиёсатига психологик асос тайёрлаш;
•    Миллатчилик ва исломофобияни ошириш.
Иван Грозный тарихий ҳақиқатда фақат қон, кул ва вайрона қолдирган шахс эди. Уни “улуглаш” — фақат зулмни қонунийлаштиришдир.

Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)