XIX аср ўрталарида Россия империяси Марказий Осиёга ҳарбий юришлар бошлаб, минтақани босиб олиш сиёсатини амалга ошира бошлади. Бу жараённинг етакчи фигураларидан бири бўлган генерал Михаил Григорьевич Черняёв 1864–1865 йилларда Чимкент ва Тошкент каби тарихий шаҳарларни зўравонлик билан эгаллади. Унинг ҳарбий ҳаракатлари шу қадар шафқатсиз ва мустаҳкамлаштирилган зўравонликка асосланган эдики, бугунги кундаги халқаро ҳуқуқий мезонларга кўра, унинг фаолиятини ҳарбий жиноятлар деб баҳолаш мумкин. Унинг амаллари фақат ҳарбий мақсадларга қаратилмаган, балки бутун бир халқнинг маданий, сиёсий ва иқтисодий ҳаётини издан чиқаришга қаратилган устувор мустамлакавий сиёсат намунаси сифатида намоён бўлган.

Тошкентни босиб олишда амалга оширилган зўравонликлар
1865 йилда Тошкент шаҳрига қилинган муҳосара пайтида Черняёв ўз қўшини билан икки ой давомида шаҳарни тўлиқ қуршаб, уни артиллерия зарбалари билан вайрон қилди. Муҳосарадан кейинги ҳал қилувчи ҳужум пайтида рус армияси шаҳарга ёппасига кириб келиб, нафақат мудофаа қилаётган ҳарбийлар, балки кўплаб тинч аҳоли, жумладан аёллар, кексалар ва болаларни ҳам қатл қилди. Манбаларга кўра, юзлаб фуқаролар ҳалок бўлган, кўплаб уйлар ва дин муассасалари талон-торож қилинган. Бу ҳаракатлар уруш қонунларига ҳам, инсонпарварлик тамойилларига ҳам зид эди.
Бугунги халқаро ҳуқуқда тинч аҳолига қасддан зарар етказиш, қуролсиз инсонларни қатл қилиш, уларнинг ҳимоясиз эканини била туриб уларга зўравонлик қилиш — ҳарбий жиноятлар қаторига киради. Черняёвнинг Тошкентга кириши пайтида содир этилган оммавий отишмалар ва қатллар ана шундай таснифда баҳоланади.

Мулкни талон-торож қилиш ва маданий меросга тажовуз
Черняёв ва унинг армияси фақат ҳарбий устунликка эришиш билан чекланиб қолмаган, балки шаҳарнинг иқтисодий ва маданий асосларини ҳам йўқ қилишга бел боғлаган. Шаҳарга кирган рус аскарлари бой тижорат марказларини, карвонсарой ва бозорларни мусодара қилган, маҳаллий аҳолининг мол-мулкини давлат номи билан тортиб олган. Уларнинг айримлари сўзсиз равишда армия эҳтиёжлари учун "қўлланилган", аммо ҳеч қандай компенсация берилмаган. Масжидлар ва мадрасалар эса вақтинча ҳарбий штаб, омбор ва бошқа мақсадларда ишлатилган.
Бу ҳолатлар Женева ва Гаага конвенцияларида таъкидланган "маданий объектларга нисбатан эҳтиром" тамойилига бутунлай зид эди. Черняёв бу каби қонунбузарликларни ўша пайтдаги империя манфаатлари билан оқлашган, аммо тарих уларни маданий қирғин сифатида ёдда сақлади.

Маҳаллий бошқарувни йўқ қилиш ва сиёсий мустақилликни инкор этиш
Черняёв Тошкентни эгаллаганидан сўнг шаҳар бошқарувини бутунлай ўзгартирди. Маҳаллий қозилар, уламолар, шайхлар ва катта шахслар лавозимларидан четлатилди. Уларнинг ўрнига рус ҳарбий маъмурлари тайинланди. Суд тизими, молия назорати, маориф ва ички назорат органлари рус маъмуриятига ўтказилди. Бу Марказий Осиё тарихида маҳаллий ўзини бошқариш тизимига қарши амалга оширилган илк тўлиқ зўравон сиёсий операция бўлди.
Бу ҳолат Черняёвнинг зўравонликни фақат ҳарбий эмас, балки мафкуравий қурол сифатида ҳам ишлатганини кўрсатади. У халқни диний, ҳуқуқий ва ахлоқий асосларидан маҳрум қилган ҳолда тўлиқ империявий тобе ҳолатга туширишни мақсад қилган.

Черняёв ҳақида тарихий танқидлар
Черняёвнинг фаолияти ҳатто ўша даврнинг айрим рус амалдорлари орасида ҳам баҳсларга сабаб бўлган. Петербургдаги айрим доиралар унинг ҳаракатларини шошма-шошарлик, марказий ҳокимиятни четлаб ўтган ўзбошимчалик сифатида баҳолаган. Черняёв мустамлакачилик сиёсатида ҳам агрессив ёндашуви билан ажралиб турган. У ўзига боғлиқ ҳудудларда одамларнинг маданияти ва динига нисбатан ҳеч қандай ҳурмат намоён қилмаган, балки уларни “турмуш даражаси паст халқлар” сифатида баҳолаган.
Айрим рус тарихчилари ҳам унинг хатти-ҳаракатларини қаттиқ танқид қилган. Унинг Туркистонда қилган зўравон ҳаракатлари, ҳатто рус қонунчилиги нуқтаи назаридан ҳам қонуний бўлмаган, балки ҳарбий миссиялар ортидаги шахсий манфаатлар билан уйғунлашган деб баҳоланган.
Хуллас, Генерал Михаил Черняёв Туркистон тарихи учун қайғули сиймо бўлиб қолган. Унинг ҳарбий фаолияти — зўравонлик, зулм, маданий йўқ қилиш ва сиёсий мустақилликни инкор этиш билан шаклланган. Тошкентни босиб олиш пайтида ва ундан сўнгги амаллари халқ ҳуқуқларига, маданий меросга ва инсон қадрига нисбатан очиқ тажовуз бўлган. Черняёвни бугунги кун стандартлари бўйича баҳоласак, уни ҳарбий жиноятчи сифатида таърифлаш тўғри бўлади. Шу боис у фақат тарихий шахс эмас, балки мустамлакачилик зўравонлигининг тимсолларидан бири сифатида тилга олиниши лозим.

Абу Муслим (журналист, профессор)