|

1991 йил 17 март куни Совет Иттифоқини сақлаб қолиш масаласида бутуниттифоқ референдуми ўтказилди. Расмий маълумотларга кўра, унда қатнашганларнинг катта қисми СССРни сақлаб қолиш тарафдори бўлган. Бироқ бу референдумни чуқур таҳлил қилганда, унинг бир қатор жиддий камчиликлари ва салбий жиҳатлари яққол намоён бўлади.
Аввало, мазкур референдум ҳақиқий демократик муҳитда ўтказилмаган. Ўша даврда совет тизими ҳали ҳам кучли маъмурий-бюрократик назорат остида эди. Оммавий ахборот воситалари асосан марказий ҳокимият манфаатларини ҳимоя қилар, муқобил фикрлар эса кенг тарғиб этилмасди. Натижада, аҳолида эркин ва холис танлов қилиш имконияти чекланган эди.
Иккинчидан, референдум саволи ўзи муаммоли шаклда тузилган эди. Саволда “янгиланган федерация сифатида СССРни сақлаб қолиш” деган ибора ишлатилган. Бу эса кўпчилик учун ноаниқ ва чалкаш тушунча бўлиб, одамлар амалда қандай давлат тузилиши назарда тутилганини тўлиқ англамасдан овоз беришган.
Учинчидан, бир қатор республикалар — хусусан, Болтиқбўйи давлатлари, Грузия ва бошқалар — бу референдумда иштирок этмади. Бу эса унинг ҳақиқий “бутуниттифоқ” характерига путур етказди. Яъни, барча халқлар иштирок этмаган қарорни умумий ирода сифатида кўрсатиш тарихий ва сиёсий жиҳатдан шубҳали эди.
Энг муҳими, референдум натижалари амалда ҳаётга татбиқ этилмади. Орадан кўп ўтмай, 1991 йил охирида СССР барибир парчаланди. Бу эса референдум сиёсий жиҳатдан самарасиз ва реал вазиятдан узоқ бўлганини кўрсатади. Яъни, халқ иродаси деб кўрсатилган натижа давлатни сақлаб қолишга қодир бўлмади. (ҳаммаси ёлғон экани исботланди)
Шу нуқтаи назардан қараганда, мазкур референдумни тарихий хато сифатида баҳолаш мумкин. У на демократик стандартларга тўлиқ жавоб берди, на халқларнинг ҳақиқий манфаатларини акс эттирди, на эса сиёсий барқарорликни таъминлай олди.
Хулоса қилиб айтганда, СССРни сақлаб қолиш бўйича ўтказилган референдум — ташқи жиҳатдан катта сиёсий воқеа бўлса-да, мазмунан муваффақиятсиз ва зиддиятли жараён бўлиб, у совет тизимининг инқирозини тўхтата олмаган тарихий эпизод сифатида қолди.
Абу Муслим (профессор)
|