Алексей Николаевич Куропаткин (1848–1925) — Россия империясининг йирик ҳарбий ва давлат арбоби, инфантерия генерали, ҳарбий вазир (1898–1904) ва рус-япон уруши даврида Узоқ Шарқдаги рус қўшинлари бош қўмондони.

Унинг шахсияти тарихда жуда зиддиятли баҳоланади: бир томондан у кучли ҳарбий назариётчи ва маъмур бўлган бўлса, иккинчи томондан рус-япон урушидаги йирик мағлубиятларнинг асосий сабабчиси сифатида кўрилади.

Асосий фаолият босқичлари:

1. Туркистон ва жанговар тажриба:
Куропаткин ўз хизматини Туркистонда бошлаган. У машҳур генерал Михаил Скобелевнинг энг яқин сафдоши бўлиб, Ўрта Осиёни истило қилиш жараёнларида (жумладан, Гўктепа қалъасини ишғол қилишда мусулмонларни қиришда) фаол қатнашган. У Туркистоннинг ҳарбий географияси ва статистикасини мукаммал билган.

2. Ҳарбий вазирлик даври (1898–1904):
Бу лавозимда у армияни қайта қуроллантириш, аскарларнинг таъминотини яхшилаш ва қўшинларни бошқариш тизимини ислоҳ қилиш бўйича кўп меҳнат қилди. Бироқ, у асосий эътиборни ғарбий чегараларга қаратиб, Япониянинг ҳарбий қудратини етарлича баҳолай олмади.

3. Рус-япон уруши (1904–1905):
Бу унинг карьерасидаги энг оғир давр бўлди. Бош қўмондон сифатида у ҳаддан ташқари эҳтиёткорлик ва қатъиятсизлик қилди. Унинг "изматиш" тактикаси (доимий чекиниш) рус армиясининг руҳиятини тушириб юборди. Ляоян ва Мукден жангларида ғалаба қозониш имконияти бўла туриб, чекинишга буйруқ бергани учун қаттиқ танқид қилинган.

4. 1916 йилги Туркистон қўзғолони:
Ўзбекистон тарихи учун муҳим жиҳати шундаки, 1916 йилда Куропаткин Туркистон генерал-губернатори этиб тайинланган. У мардикорликка олиш сиёсатига қарши кўтарилган халқ қўзғолонини аёвсиз бостиришга раҳбарлик қилган. Шу билан бирга, у маҳаллий аҳолининг аҳволини ўрганишга ҳаракат қилиб, баъзи ислоҳотларни таклиф этган.

5. Инқилобдан кейинги ҳаёт:
1917 йилги инқилобдан сўнг Куропаткин чет элга кетмади ва Оқлар ҳаракатига ҳам қўшилмади. У ўзининг туғилган қишлоғи (Псков вилояти)да қолди ва оддий қишлоқ ўқитувчиси бўлиб ишлади, кутубхона ташкил қилди ва мемуарлар ёзди. У 1925 йилда вафот этди.

Тарихий хулоса:

Юксак интеллект, ажойиб маъмурий қобилият ва ҳарбий илмга содиқлик. Унинг илмий асарлари ва мемуарлари тарихчилар учун бебаҳо манба ҳисобланади.
Салбий томонлари: Катта кўламдаги жанговар ҳаракатларни бошқаришда керак бўладиган ирода ва таваккалчиликнинг етишмаслиги.

Алексей Куропаткин: Туркистоннинг «Қонли генерали» ва 1916 йилги қирғинлар

Алексей Николаевич Куропаткиннинг Туркистондаги фаолияти фақатгина ҳарбий бошқарув эмас, балки маҳаллий халқнинг иродасини синдириш, миллий озодлик ҳаракатларини қонга ботириш ва мустамлакачилик зулмини мустаҳкамлаш тарихидир. Унинг «золимлиги» шунчаки жазолаш эмас, балки тизимли ва шафқатсиз қирғинлар орқали амалга оширилган.

1. Гўктепа қассобхонаси (1881 йил)

Куропаткиннинг золимлик «мактаби» Туркманистоннинг Гўктепа қалъасини ишғол қилишдан бошланган. Генерал Скобелевнинг ўнг қўли сифатида у қалъа ичидаги нафақат жангчиларни, балки аёллар ва болаларни ҳам қиличдан ўтказишда бевосита иштирок этган.

Қалъа забт этилгач, чекинаётган мусулмонларни саҳро бўйлаб қувиб, минглаб бегуноҳ одамларни шафқатсизларча ўлдирган. Бу воқеа тарихда чор Россиясининг Марказий Осиёдаги энг қонли жиноятларидан бири сифатида қолган.

2. 1916 йилги қўзғолонни бостиришдаги ваҳшийлиги

1916 йилда Туркистонда мардикорликка олиш фармони сабабли халқ қўзғолони бошланганда, Николай II Куропаткинни «тартиб ўрнатиш» учун махсус генерал-губернатор қилиб тайинлайди. Унинг келиши билан Туркистон ҳақиқий жаҳаннамга айланди:
Учинчи Римнинг «Жазо отрядлари» (Карательная экспедиция): Куропаткин қўзғолончи қишлоқларни нафақат бўйсундириш, балки ер юзидан супуриб ташлаш буйруғини берган. Жиззах, Наманган, Фарғона ва Еттисув ҳудудларида қишлоқлар ёпипасига ёқиб юборилган.
Жиззах фожиаси: Куропаткиннинг буйруғи билан Жиззах шаҳри тўпга тутилган ва деярли бутунлай вайрон қилинган. Тинч аҳоли оммавий равишда қатл этилган, тирик қолганлар эса уй-жойидан ҳайдаб чиқарилган.
«Ўлим водийси» ва Уркун: Айниқса, Еттисув (Қозоғистон ва Қирғизистон) ҳудудида Куропаткиннинг золимлиги авжига чиқди. Юз минглаб қирғиз ва қозоқлар Хитойга қочишга мажбур бўлди. Куропаткин аскарлари қочоқларни тоғ дараларида қисиб қўйиб, оммавий қирғин қилган. Бу фожиа тарихда «Уркун» номи билан қолган.

3. Тизимли зулм ва маҳаллий халқни ерсизлантириш

Куропаткин шунчаки ҳарбий эмас, балки ашаддий шовинист эди. Унинг режасига кўра:

1. Қўзғолон кўтарган ҳудудлардаги маҳаллий аҳолининг энг унумдор ерлари мусодара қилиниб, Россиядан кўчиб келганларга берилган.
2. У маҳаллий аҳолини «қуйи табақа» деб ҳисоблаб, уларнинг маданияти ва динини менсимаган.
3. Туркистондаги мардикорликка олиш жараёнини энг оғир пахта йиғим-терими вақтига тўғрилаб, минглаб оилаларни очарчилик ва қашшоқликка маҳкум қилган.

4. Халқ хотирасидаги «Қонхўр»

Куропаткин ўзини «илмли генерал» қилиб кўрсатишга уринса-да, унинг Туркистондаги қолдирган изи фақат қон, кўз ёши ва вайроналиклардан иборат. Унинг бошқаруви даврида 100 мингдан ортиқ маҳаллий аҳоли ҳалок бўлган, яна юз минглаб одамлар ўз ватанини тарк этишга мажбур бўлган.

Тарихий ҳақиқат: Куропаткиннинг Туркистондаги сиёсати "бўлиб ташла ва ҳукмронлик қил" эмас, балки "синдир ва йўқ қил" тамойилига асосланган эди.

Абу Муслим (профессор)

Герасим Алексеевич Колпаковский (1819 йил 4 март — 1896 йил 23 апрел (5 май), Санкт-Петербург) — рус инфантерия генерали, Ўрта Осиёни забт этишдаги энг йирик золимлардан бири. ЗСО ИРГО аъзоси (1882)

Илк йиллари

1819 йилда (4 март ёки 1 октябр) Харьков губернияси дворянлари оиласида, кичик рус помешчиги Алексей Дмитриевич Колпаковский ва унинг рафиқаси Прасковья Никифорова Иващенко оиласида туғилган.

Колпаковскийлар оиласида Герасимдан ташқари, Александра Алексеевна исмли қизи ва Иван Алексеевич исмли ўғли (1841—1903) бўлган, у кейинчалик Семиречье вилояти прокурори бўлган.

Ҳарбий хизматга 1835 йил 6 январда, кўнгилли ҳуқуқида, Севастополдаги Модлин пиёда полкига оддий аскар сифатида кирган.

Кўп ўтмай унтер-офицер унвонини олган ва 1840 йилда генерал Н.Н. Раевский отряди таркибида Қора денгиз қирғоқ чизиғидаги мусулмон тоғликларга қарши десант операциясида қатнашган.

Севастополга қайтгач, хизматдаги хизматлари учун 1841 йил 1 апрелда прапорщик унвонини олган.

Кейинги йилда полк адъютанти, 1844 йил 1 январдан эса полк квартирмейстери этиб тайинланган.

1844 йил бошида полк билан Кавказга юборилган ва генерал-майор В.И. Гурко ихтиёрига топширилган, октябрда подпоручик унвонини олган.

Кейинги йилда Воздвиженское мустаҳкамлаш атрофидаги мусулмон тоғликларга қарши жангларда ўзини кўрсатган, 1846 йил бошида эса «Жасурлиги учун» ёзуви билан 4-даражали Муқаддас Анна ордени билан тақдирланган.

Кўп ўтмай Модлин полки Россияга қайтарилган, Колпаковский эса поручик унвони ва полк ғазначиси лавозимини олган. 1848 йилда 5-пиёда корпуси қўшинлари таркибида Молдова ва Валахияга босқинчилик юришда қатнашган.

Венгер кампаниясида генерал А.Н. Лидерс отрядида бўлган ва бир нечта жангларда (Авлиё Георгий шаҳарчасида, Германштадт яқинида ва бошқалар) қатнашган.

Шу йили у штабс-капитан унвонини олган ва қилич ва бант билан 4-даражали Муқаддас Владимир ордени билан тақдирланган. 1851 йилда 15-пиёда дивизияси 1-бригадаси адъютанти этиб тайинланган.

Сибир ва Туркистон

1852 йилда Колпаковский Ғарбий Сибирда бўлган — 17 январда у алоҳида Сибир корпуси қўмондони ва Ғарбий-Сибир генерал-губернатори Г.Х. Гасфортнинг адъютанти этиб тайинланган.

1854 йилда у алоҳида Сибир корпуси штабининг катта адъютанти лавозимини олган ва капитан унвонини олган; 1855 йил 23 январда хизматдаги хизматлари учун майор унвонини олган ва Березов округ бошлиғи вазифасини бажарувчи этиб тайинланган. 1858 йил 4 июлда Ала-Тоо округи ва Катта Ўрда қирғизлари бошлиғи лавозимига тайинланиши муносабати билан Верний қалъасига кўчиб ўтган; 1860 йилда подполковник унвонини олган ва полковник А.Е. Циммерманнинг Зачуй экспедициясида қатнашган, унинг таркибида Қўқон қалъалари Тўқмоқ ва Пишпекни штурм қилишда қатнашган.

1860 йил 21 октябрда 40 ёшли подполковник Герасим Колпаковский казаклар ва енгил қазак отлиқ аскарларидан тузилган тахминан 1.000 кишилик алоҳида отрядга қўмондонлик қилиб, Заилий ўлкасидаги 16 минг кишилик Қўқон қўшини билан жангга кирган. Кастек мустаҳкамлиги ёнидаги (Узун-Оғоч остида) 3 кунлик жангда у душманни мағлуб этган, уни чекинишга мажбур қилган ва шундан сўнг ҳатто чекинаётган қўқонлик кучларни таъқиб қилишни ташкил қилган.

Душман кучларини таъқиб қилиш ва бутунлай йўқ қилишга Қўқонликлар томонида жанг қилган қозоқ пансат-бошисининг отлиқ тузилмасининг чалғитувчи маневри халақит берган.

Кастекдаги ғалаба учун Колпаковский полковник унвонини олган ва 4-даражали Муқаддас Георгий ордени билан тақдирланган.

1862 йилда яна Чу дарёси ортига разведка ўтказган отрядга қўмондонлик қилган, иккинчи марта Тўқмоқни эгаллаган ва ўн кунлик қамалдан сўнг Пишпек қалъасини олиб, уни вайрон қилиб (қўқонлик) мусулмонларни ўлдирган.

Бу жанглардаги хизматлари учун генерал-майор унвонини олган.

1864 йилда Колпаковскийга Семипалатинск вилояти қўшинлари бошлиғи лавозими топширилган, 1867 йилда Семиречье вилояти ташкил этилганда эса унинг ҳарбий губернатори, Семиречье казакларининг наказной атамани ва вилоятда жойлашган қўшинлар қўмондони этиб тайинланган.

1871 йил 28 мартда Колпаковский генерал-лейтенант унвонини олган, Қўлжа юришидаги ҳарбий ҳаракатларни муваффақиятли ташкил этгани ва бошқаргани учун Герасим Алексеевич 3-даражали Муқаддас Георгий ордени билан тақдирланган. Юриш ва ундан кейин Илий ўлкаси ҳақидаги Шартноманинг имзоланиши натижасида тахминан 23 минг км² майдоннинг катта қисми Россия империясига (Илий ўлкаси ҳудудининг 20%) берилган. Ҳозирда бу ҳудуд Қозоғистоннинг Алмати вилояти Уйғур, Райимбек ва Панфилов туманларининг катта қисмини эгаллайди. Шимолий участкада янги чегара Хоргос дарёси бўйлаб ўтган. Умуман олганда, ушбу шартнома 1860 йилдаги Пекин шартномасини тўлдирган ва Россия-Цин чегарасининг демаркациясини якунлаган, бу чегара ҳозирги кўринишида Хитой Халқ Республикаси ва Қозоғистон Республикаси ўртасидаги чегарага мос келади.

Туркистон генерал-губернатори Кауфман йўқлигида унинг вазифасини бир неча бор бажарган, Хива экспедицияси вақтида Туркистон отрядининг орқа таъминотига бошчилик қилган ва ҳарбий-халқ бошқармаси бошлиғи вазифасини бажарган.

1875—1876 йиллардаги Қўқон урушида хонликни эгаллаган экспедиция отрядига қўмондонлик қилган ва унинг ҳудудини Фарғона вилояти номи билан Империяга қўшиб олинганини эълон қилган.

1882 йилда Чўл генерал-губернаторлиги ташкил этилгач, у биринчи чўл генерал-губернатори ва Омск ҳарбий округи қўшинлари қўмондони этиб тайинланган.

1883 йилда Семиречье казак қўшинига рўйхатга олинган.

1885 йил 30 августда тўлиқ генерал унвонини олган — рус тарихидаги жуда кам сонли тўлиқ генераллардан бири (Багратион каби), махсус ҳарбий маълумотга эга бўлмаган ва оддий аскардан шундай унвонгача кўтарилган.

Ҳаётининг охирида

1889 йилда эгаллаб турган лавозимидан бўшатилган ва Санкт-Петербургга кўчиб кетган, у ерда Ҳарбий кенгаш аъзоси этиб тайинланган.

Муқаддас Александр Невский орденигача бўлган барча рус орденларига эга бўлган. 1896 йил 23 апрел (1896 йил 5 май) куни вафот этган; Александр Невский Лаврасининг Никольское қабристонига дафн этилган.

1911 йил 12 январда 1-Семиречье казак полкининг Абадий шефи этиб рўйхатга олинган.

Абу Муслим
(Тарих сайтининг бош муҳаррири, профессор)

Николай Иванович Ежов (1895 йил 1 май — 1940 йил 4 феврал) — Совет Иттифоқи сиёсий арбоби, Жосуслик хизмати (НКВД) раҳбари, 1937–1938 йиллардаги «Катта террор» деб аталувчи оммавий сиёсий репрессияларнинг асосий ташкилотчиларидан бири.

Эрта ҳаёти ва сиёсий фаолияти

Николай Ежов 1895 йилда Россия Империясининг Санкт-Петербург губерниясидаги фуқароликдан ташқари муҳитда туғилган. Унинг маълумоти чекланган бўлиб, асосан ишчи касблар билан шуғулланган. 1917 йилдаги Октябрь инқилобидан сўнг Ежов Болшевиклар сафида сиёсий фаолият бошлади ва Коммунистик партия (РКП(б)) аъзоси бўлди.

Карераси ва КГБ олдинги хизматлар

1920–1930-йилларда у партиянинг назорат органлари — Рабкрин, ОКРК ва бошқа партиявий тизимларда ишлади. 1934 йилда КПСС Марказий Комитети назорат бўлими раҳбари бўлди. Унинг содиқлиги ва қатъийлиги Сталиннинг эътиборини тортди ва унинг карераси тез суратда ўсди.

НКВД раҳбарлиги ва «Катта террор»

1936 йилда Ежов СССР Давлат хавфсизлиги бошқармаси — НКВДнинг раҳбари этиб тайинланди. Унинг даврида:

· Минглаб партия, армия, зиёли ва оддий фуқаролар “халқ душмани” сифатида қамоққа олинди.

· Қатағон ва террор сиёсати олиб борилди.

· Абдулла Қодирий, Фитрат, Чўлпон, Усмон Носир ва бошқа кўплаб ўзбек ва совет зиёлилари йўқ қилинди.

· Бу давр «Ежовщина» деб номланиб, қонли репрессиялар билан эсда қолди.

Қулаши ва қатли

1938 йилда Иосиф Сталин Ежовни ишончсиз деб топди. Унинг ўрнига Лаврентий Берия келтирилди. Ежов:

· 1939 йил апрелда ҳибсга олинди,

· Унга "халқ душманларига ёрдам бериш", "тўнтариш тайёрлаш", "шуҳратпарастлик" каби айбловлар қўйилди,

· 1940 йил 4 февралда яширин равишда итдек отиб ташланди.

Мероси ва баҳолар

Николай Ежов Совет Иттифоқи тарихидаги энг қонхўр, шафқатсиз чекистлардан бири сифатида ёдда қолди. Унинг даврида 1 миллиондан зиёд киши қамалган ёки ўлдирилган. «Ежовщина» атамаси репрессия ва даҳшат рамзига айланган.

Ежовнинг номи мустақилликдан кейинги даврда турли мамлакатларда сиёсий террор ва шовинизмнинг символи сифатида тилга олинмоқда.

Абу Муслим (профессор)

Генрих Григорьевич Ягода (1891–1938) — Совет давлати тарихидаги энг машҳур ва баҳсли шахслардан бири бўлиб, у СССР Давлат Хавфсизлиги (НКВД) тизимининг раҳбари сифатида танилган. У Сталин давридаги репрессиялар ва "катта террор"нинг бош ташкилотчиларидан бири сифатида тарихда қолган.
Қисқача биографияси:
•    Туғилган йили: 1891, Нижний Новгород шаҳрида, яҳудий оиласида.
•    Асосий лавозимлари:
o    1924–1934: ОГПУда юқори лавозимларда ишлаган.
o    1934–1936: СССР НКВДси раҳбари (Ички ишлар халқ комиссари).
•    Вафоти: 1938 йил, отиб ўлдирилган (қатл қилинган).
Репрессиялар ва йўналишлар:
Катта террорнинг асосчиси:
•    Ягода 1934–1936 йиллар орасида Сталиннинг сиёсатига мутлақо содиқ хизматчи сифатида юз минглаб одамларнинг ҳибсга олинишига, Сибирга юборилишига ва ўлдирилишига масъул бўлган.
•    Айниқса интеллигенция, ижодкорлар, мусулмон уламолари, ва миллий ҳаракат фаоллари унинг буйруқлари билан жазоланган.
Беломор канал лойиҳаси:
•    Унинг раҳбарлигида мажбурий меҳнат лагерлари (ГУЛАГ) тизими кенгайтирилган. Беломор-Балтик канали қурилишида минглаб маҳбуслар ҳалок бўлган.
Қуллаши, судланиши ва қатл қилиниши:
•    1936 йилда Ягода тўсатдан лавозимдан олиб ташланди. Унга "носиҳатга қарши ишлаш", "хиёнат", "порнография", "жинсий бузуқлик", "ўғирлик", "ўлдириш" ва бошқа 20га яқин жиноят айбловлари қўйилди.
•    1938 йилда Лужникидаги махсус трибуналда суд қилинди.
•    Суд жараёнида у ўз айбларини тан олди (аҳолининг кўз олдида) ва отиб ўлдирилди.
Парадокс ва тарихий баҳолар:
•    Ягода ўз вақтида “чегарани душманлардан тозалаган”, “террорчи-ёлғончиларни фош қилган” шахс сифатида кўрсатилган.
•    Аммо ўзи қурган зулм механизмида ўзи қурбон бўлди — бу Совет тарихининг энг катта иронияларидан бири.
•    Кейинчалик баъзи тарихчилар Ягоданинг “Сталинга керакли зўравон” эканини, кейин у жисмоний жиддий рақибга айлангани учун йўқ қилинганини таъкидлайди.
Генрих Ягода — зулм қуроли ҳам, қурбони ҳам бўлган шахс. У Совет режимининг репрессив юзини ифодаловчи фаоллардан бири сифатида, тарихда қолган. У қилган ишлар минглаб ноҳақ қурбонларга сабаб бўлди, аммо охир-оқибат у ҳам худди шундай туҳматлар қурбонига айланди. 
Генрих Ягода — 1930-йиллар бошида СССР Давлат хавфсизлик органлари (НКВД) ни бошқарган ва Сталин бошчилигидаги “катта террор” сиёсатида марказий роль ўйнаган шахс. Унинг раҳбарлигида жуда кўп миллат ва гуруҳлар, жумладан ўзбек зиёлилари ҳам репрессиялар, сохта айбловлар, ҳибслар ва қатллар қурбонига айланган.
Ягода ва ўзбек зиёлиларига қарши репрессиялар:
1. 1934–1936: Ягода раҳбарлигидаги репрессиялар кенгайди
•    Генрих Ягода 1934 йилда СССР Ички ишлар халқ комиссари (НКВД раиси) этиб тайинлангач, бутун иттифоқ бўйлаб “ичкий душманлар”, “миллатчилар”, “пантуркистлар”га қарши кенг қамровли репрессиялар бошланган.
•    Ўзбекистондаги жадидлар, адабиётчилар, олимлар, дин арбоблари шундай тузилмалар доирасига киритилган.
2. Ўзбекистондаги зиёли қатлиоми — Ягода даврида бошланган
•    Фитрат, Абдулла Қодирий, Чўлпон, Усмон Носир, Абдурауф Фитрат, Садриддин Айни каби йирик маънавий ва адабий раҳбарлар айнан Ягода даврида “халқ душмани”, “пантуркист”, “буржуаз миллатчи”, “шарқ экстремисти” каби тамғалар билан айбланган.
•    Уларнинг ҳибсга олиниши ва кейинроқ отиб ўлдирилишига олиб келган терговларни бошқарган органлар тўғридан-тўғри Ягодага бўйсунган.
3. “Таркибида душманлар бор” кампанияси ва марказдан келган буйруқлар
•    Москва маркази — Ягода раҳбарлигидаги НКВД — республикаларнинг хавфсизлик ташкилотларига топшириқлар юборган.
•    Бу буйруқларда:
o    “Ўзбек жадидлари ичидаги миллий шовинистларни фош қилиш”
o    “исломга мойил зиёлиларни йўқ қилиш”
o    “Пантуркист-мафкуравий тармоқларни аниқлаш” каби вазифалар бор эди.
4. Ўзбекистондаги ГУЛАГ тизимига йўл очилиши
•    Ягода даврида мажбурий меҳнат лагерлари (ГУЛАГлар) тўлиқ марказлаштирилди. Ўзбекистонда ҳам маҳбуслар Сибирга, Қозоғистондаги лагерларга юборилган.
•    Кўпгина ўзбек зиёлилари “махсус режим” тўғрисидаги қарорлар асосида лагерь қийноқларига тушган.
Ягода репрессиялари – асосий хулоса:
•    Ягода шахсан Ўзбекистонга бормаган бўлса-да, марказий сиёсатни юритувчи сифатида ўзбек зиёлиларининг бошига етган зулм механизмларининг раҳбари бўлган.
•    Унинг даврида жадидчилик мафкураси “миллатчилик ва душманлик” сифатида ёрлиқланган.
•    Бу сиёсат охирида ўзбек маданияти, адабиёти ва илм-фанининг бутун бир авлоди йўқ қилинди.
Хотира учун:
Бугунги кунда кўплаб ўзбек зиёлиларининг номлари реабилитация қилинган ва хотиралар тикланган. Аммо уларга қарши қилинган жиноятлар тарихда Генрих Ягода бошлиқ репрессия дастурининг узвий қисми бўлиб қолган.

Абу Муслим (профессор)

XIX асрнинг иккинчи ярми Россия тарихида "ислоҳотлар даври" сифатида тилга олинади. Бу даврда ҳукмронлик қилган император Александр II (1855–1881) кўпинча тарихий адабиётларда "Озод этувчи" сифатида мадҳ этилади. Чунки у крепостной ҳуқуқини бекор қилди, суд, таълим, армия соҳаларида ислоҳотлар ўтказди. Аммо ушбу "озод этувчи"нинг Ўрта Осиё халқларига келтирган озор ва зулмлари, унинг аслида босқинчи бир империя раҳбари эканини очиқ-ойдин кўрсатади.

Ўрта Осиёга босқин: "цивилизация" ниқобида мустамлакачилик
Александр II ҳукмронлиги даврида Россия Империяси ўз чегараларини жануб томон – Туркистон, Бухоро, Хива ва Қўқон сингари мустақил давлатлар ҳисобидан кенгайтиришга бел боғлади. Бу ҳарбий юришлар қонли бўлди, минглаб одамлар ҳалок бўлди, бутун-бутун шаҳарлар ва қишлоқлар талон-тарож қилинди. Россия босқинчиларининг ўз ҳаракатларини оқлаш учун ишлатган асосий шиори — "ўлканинг цивилизацияга олиб борилиши" эди. Амалда эса бу – золим мустамлакачилик сиёсатидан бошқа нарса эмас эди.

Халқлар иродасини эгаллаш – ҳақоратли вассаллаштириш
Айнан Александр II даврида:
•    1865 йилда Тошкент босиб олинди.
•    1868 йилда Бухоро амирлиги Россия вассалига айлантирилди.
•    1873 йилда Хива хонлиги зўравонлик билан тўнтарилди.
•    1876 йилда Қўқон хонилиги тугатилиб, Фарғона водийси Россияга қўшиб олинди.
Бу босқинлар натижасида Ўрта Осиёдаги аҳолининг сиёсий мустақиллиги йўқотилди. Россия маъмурияти маҳаллий аҳолининг тили, маданияти, диний ҳаётига тажовуз қилди, уларни "аҳмоқ, ҳарбий жиҳатдан ночор, мутеъ халқлар" сифатида таърифлади.

Ҳарбий зўравонлик, иқтисодий эксплуатация ва ирқий кибр
Александр II ҳукумати фақатгина ҳарбий куч билан Ўрта Осиёни эгаллаб қолмаган, балки уни иқтисодий жиҳатдан ҳам эксплуатация қилишни бошлади. Қишлоқ хўжалиги ерлари тартибсиз равишда мусодара қилинди, пахта етиштиришга мажбурлаш сиёсати йўлга қўйилди, маҳаллий ҳунармандчилик йўқ қилинди.
Бундан ташқари, рус маъмурияти маҳаллий аҳолига нисбатан ирқий устунлик ғояларини илгари сурди. Улар ўзларини "ўқимишли, хирасли, цивилизацияли" деб ҳисоблаб, маҳаллий туркий ва форсий халқларни пастки ирқ деб кўрсатишга уриндилар. Бу – охиригача давом этган мустамлакачилик мафкураси эди.

Тарихий ёлғон: Александр II ни “озод этувчи” сифатида ёд этиш
Агар Россияда Александр II "крепостной ҳуқуқини бекор қилган подшо" сифатида эслаб қолинса, Ўрта Осиёда у халқларнинг манфаатларини барбод қилган, миллатнинг юрагига ханжар бўлиб қадалган шахс сифатида тарихда қолган. Унинг давридаги ҳарбий юришлар, мажбурий солиқлар, тил ва маданиятга қарши қилинган зўравон сиёсатлар, бугунги кунгача ҳал қилинмаган тарихий адолат муаммосини юзага келтирган.
Александр II — фақат озод этувчи эмас, балки бир неча миллатларнинг озодлигини зўравонлик билан тортган босқинчи подшоҳ эди. Унинг даврида Ўрта Осиё халқлари мустақиллигини йўқотди, халқлар ҳаёти зулматга ботди. Бундай "ислоҳотчи"ларнинг қилмишларини фақат тарих эмас, эл хотираси ҳам ҳеч қачон унутмайди.

***

Россия императори Александр II 1881 йил 1 март куни (Юлий тақвими билан) Санкт-Петербург шаҳрида террорчилик ҳужуми натижасида ўлдирилган. Бу воқеа Россия тарихидаги энг катта сиёсий қотилликлардан бири сифатида танилган.

Воқеа тафсилотлари:
•    Ушбу қотиллик “Народная воля” (Халқ иродаси) номли инқилобий-террористик ташкилот аъзолари томонидан амалга оширилган.
•    Александр II бугунги Исаакевский майдони атрофидаги Михаиловский зобити ёнида ота аробада кетар эди.
•    Унга бомба отилган, аммо биринчи портлашда у жароҳатланмаган.
•    Кейин у яраланганларни кўриш учун арабадан тушган, шу пайтда иккинчи террорист Игорь Гриневицкий иккинчи бомбани портлатган, ва у

Александр II ни оғир тан жароҳатига учратган.
•    У бир неча дақиқадан кейин Қишки саройга олиб борилган ва у ерда мусулмонлар душмани  қийналиб, бўкириб ўлган.

Вафотидан кейин:
•    Александр II нинг қони тўкилган жойда кейинчалик “Спас на Крови” (Қон устида қурилган черков) номли ибодатгох қурилган — бу Санкт-Петербургдаги энг машҳур тарихий бинолардан бири ҳисобланади.
•    Унга қарши уюштирилган ушбу ҳужум давлатдаги радикал ғояларнинг ўсиши, қониқмаслик ва сиёсий эзилишлар натижаси эди.
Хуллас, Александр II террористик ҳужум натижасида ўлдирилган ягона Россия императори ҳисобланади. Унинг ўлими либерал ислоҳотларни тўхтатди ва ўрнини босган Александр III мамлакатни қаттиқ автократик тизим билан бошқарди.

Абу Муслим (профессор)

Дмитрий Тимофеевич Свищевский (1840—1922) — Россия империясининг муҳандис-генерали, Туркистонни босиб олишда иштирок этган, Россия империясининг Ҳарбий кенгаши аъзоси.

Туғилган санаси: 4 ноябрь 1897 йил (янги сана бўйича)  
Туғилган жойи: Вонюх қишлоғи, Кологрив уезди, Кострома губернияси (ҳозирги Кологрив тумани, Кострома вилояти)  
Вафот санаси: 22 июль 1941 йил, Москва  
Лавозими: Совет армияси генерали (1941), Совет Иттифоқи Қаҳрамони (1937)  

Таржимаи ҳол

Дмитрий Павлов деҳқон оиласида туғилган. Аввалида черков мактабида, кейин эса икки синфли ўқув юртида таълим олди. Бўлажак генерал ўқув юртини ташлаб, гимназиянинг тўрт синфини экстерн тарзида топширди.  

Биринчи Жаҳон урушида иштирок этиши  
1914 йилда Биринчи жаҳон уруши бошланганидан кейин Россия императорлик армияси сафига қўшилди. Уруш давомида бир қатор полкларда хизмат қилди. Улуғ урушнинг оғир кунларида катта унтер-офицер унвонигача етди. 1916 йилда яраланиб, Германияда асирга тушди. Асирликда шахталарда ишлади ва 1919 йилда Россияга қайтди.  

Фаолиятининг давоми
1919 йилдан Қизил Армияга сафарбар этилди. Гражданлик уруши (1917–1922) давомида взвод ва эскадрон командири бўлиб хизмат қилди. Жанубий, Жануби-Ғарбий ва Туркистон фронтларида жангларда қатнашди .

1923 йил бошида бригада таркибида Туркистон фронтига ўтказилди. 1923 йил феврал ойидан бошлаб, йўқ қилиш отряди қўмондони сифатида Хўжанд яқинидаги босмачилар қозоғи Турдибой отрядига қарши жангларда қатнашди. 1923 йил августидан бошлаб Шарқий Бухорода 77-кавалерия полки қўмондони сифатида Иброҳимбек, Ало-Назар, Барот, Хўжаман, Ҳожи-Али отрядларига қарши жангларни бошқарган. (босмачилар билан кураш ниқобида, жуда кўп мусулмонларни ўлдирган)

1924 йил июнь ойидан 48-кавалерия полкида пиёда қўшинлари бўйича қўмондон ёрдамчиси лавозимида хизмат қилди. Шу йил октябридан эса 47-кавалерия полкида шундай лавозимда ишлашни давом эттирди.

1928 йилдан Павлов қатор полклар ва механизациялашган қисмларни бошқарди. 1936–1937 йилларда Испаниядаги фуқаролик урушида республикачи ҳукумат томонидан танк бригадаси қўмондони сифатида қатнашди.  

Совет Иттифоқига қайтгач, Автобронетанк бошқармасини бошқарди. Испанияда танклардан фойдаланиш тажрибасидан келиб чиқиб, у дизель двигателли ва кучли зирҳли танклар ишлаб чиқаришни илгари сурди. Шунингдек, танк корпусларини тарқатиб юборишни таклиф қилди, улар ўрнига алоҳида танк батальонлари ва бригадаларини ташкил қилишни режалаштирди.  

Иккинчи жаҳон урушидаги фаолияти
1940 йилда Беларусия махсус ҳарбий округи қўмондони этиб тайинланди. 1941 йилда Германия ҳужуми бошланганида Ғарбий фронт қўмондонлигини олиб борди. Белосток-Минск жангида фронт жиддий мағлубиятга учради, бу эса Павловнинг лавозимдан четлатилишига сабаб бўлди.  

1941 йил 4 июль куни Дмитрий Павлов қўлга олинди. 22 июль куни СССР Олий суди ҳарбий коллегияси томонидан қўрқоқлик ва қўмондонлик вазифаларини бажармаганликда айбланиб, ўлим жазосига ҳукм қилинди. У ўша куни итдек отиб ташланган.  

Реабилитация
1957 йилда СССР Олий суди Павловни оқлаб, унга нисбатан чиқарилган ҳукмни бекор қилди. Шу йили у ўз ҳарбий унвони ва мукофотларига тикланди.

Абу Муслим

Василий Алексеевич Перовский (1795–1857) — рус генерали ва давлат арбоби, от қўшинлари генерали ва генерал-адъютант, Оренбург губернатори, сўнгра генерал-губернатор. У Марказий Осиёдаги босқинлар, жумладан, Хива юриши (1839–1840) ва Қўқон юриши (1853) билан машҳур. Жуда кўп мусулмонларни ўлдирган.

Василий Перовский граф Алексей Разумовский ва Мария Соболевскаянинг никоҳсиз фарзанди (валади зино). У машҳур ёзувчи Антоний Погорельский ва Россия ички ишлар вазири Лев Перовскийнинг укаси эди. Москва университетини тугатгач, 1811 йилда ҳукмдорнинг шахсий қўриқловига хизматчи сифатида кирди.

Ҳарбий карьераси:
- 1812 йил Ватан уруши: Бородино жангида қатнашиб, чап қўлининг бир бармоғидан айрилган. Жангдан кейин асирга тушиб, 1814 йил Париж озод бўлгунгача асирликда бўлган.
- 1828 йил Туркия уруши: Анапа қўрғонини штурм билан олган. Варнада оғир яраланиб, сафдаги хизматдан воз кечди. Шунинг учун генерал-майор унвонига ва бир неча орденларга сазовор бўлди.
- 1839–1840 йиллар Хива юриши: Юриш қийин иқлим ва ожиз тайёргарлик туфайли муваффақиятсиз якунланди.
- 1853 йил Қўқон юриши: Ак-Масжид қўрғонини эгаллаб, уни Перовск деб қайта номлади (ҳозирги Қизилўрда).

Маъмурий фаолияти:
- 1833 йилда Оренбург ва Самара губерниялари губернатори этиб тайинланди. Унинг даврида:
- Ора́л денгизининг тадқиқоти ўтказилди;
- Пароход транспорти ва Орал флоти ташкил қилинди;
- Далаларда ҳарбий мустаҳкамланиш пунктлари қурилди.
- 1855 йилда граф унвони берилди.

Шахсий ҳаёти ва ўлим:
Василий Перовский ҳаёти давомида турмуш қурмаган ва фарзандлари бўлмаган. 1857 йил 8 декабрда Алупкада вафот этган. Унинг жасади Балаклавадаги Георгий монастирида дафн қилинган.

Мероси:
- Қўқон юриши чоғида эгалланган Ак-Масжид 1922 йилгача унинг шарафига Перовск деб номланган.
- Унинг фаолияти рус тарихига чуқур таъсир кўрсатган ва Гоголнинг "Ревизор" асари каби адабий асарларга илҳом манбаи бўлган.

Абу Муслим

Инқилобчи-террорист, давлат арбоби ва Қизил Армиянинг Гражданлик уруши давридаги энг муваффақиятли қўмондонларидан бири.

Партий адабий тахаллуслари: Трифоныч, Арсений, Сергей Петров, А. Шуйский, М. Мирский.

Инқилобгача фаолияти

Михаил Васильевич Фрунзе оддий табақадан бўлиб, фельдшернинг ўғли ва молдован миллатига мансуб эди. У гимназиядаги ўз-ўзини ўрганиш тўгарагида инқилобий ғоялар билан танишди.

1904 йилда Санкт-Петербург Политехника институтига ўқишга кириб, Россия социал-демократик ишчилар партиясига (РСДРП) аъзо бўлди. Биринчи марта 1905 йил ноябрь ойида қўлга олинди. 1905 йил 9 январдаги "Қонли якшанба"да иштирок этиб, қўлидан яраланган. Бу воқеа уни "революция генерали" бўлишга ундаганини тан олган.

1905–1907 йиллардаги инқилоб даврида Москвада ва Иваново-Вознесенскда партия ишларини бошқариб, Иваново-Вознесенск тўқимачилари иш ташлашини ташкил қилди. Декабрь 1905 йилдаги Москва қўзғолонида иштирок этган. У икки марта ўлим жазосига ҳукм қилинган, аммо жазо 10 йиллик каторга ишларига алмаштирилган.

1914 йилда қамоқдан озод бўлиб, Иркутск губерниясига сўроқ остида юборилган. 1915 йилда қўлга олингач, Читага қочиб кетган ва турли ёлғон номлар остида яшаган.

1917 йил инқилобигача фаолият

1916 йилда Белоруссияда Всероссийский Земский Союзида статистик лавозимида ишлади. У ерда жанговор отрядлар ташкил қилишда иштирок этган ва Минск шаҳри милицияси бошлиғи этиб тайинланган.

1917 йил февраль инқилобидан сўнг, Минскдаги полицияни қўзғолончи ишчилар билан биргаликда разоружить қилган. У Минскда бир қанча муҳим лавозимларда хизмат қилди ва партия вазифаларини бажарди.

1917 йил инқилобидан кейинги фаолият

Октябрь қўзғолони даврида Москвадаги жанговар ҳаракатларда қатнашган. 1918 йилда Иваново-Вознесенск губернияси партияси ва ҳарбий комиссариятига раҳбарлик қилди.
1919 йилда Туркистон фронти қўмондони сифатида Қизил Армиянинг адмирал Колчак қўшинларига қарши операцияларини бошқарган. Бухоро амирлигига қарши қўшинларни бошқариб, 1920 йилда Бухорони босиб олган. Жуда кўп мусулмонларни ўлдирган.
1920 йилда Жанубий фронт қўмондони сифатида генерал Врангель қўшинларини Қримдан ҳайдаган. Шунингдек, Нестор Махнонинг Қўзғолончи армияси билан ҳамкорлик қилган, кейин эса унинг армиясини тугатган.

Сўнгги фаолияти

1924 йилда СССР Реввоенсовети раисининг ўринбосари, ҳарбий ва денгиз ишлари халқ комиссари этиб тайинланган. Унинг раҳбарлигида 1924–1925 йилларда армияни қисқартириш, ягона бошқарувни жорий этиш ва Қизил Армиянинг сиёсий органларини ташкил қилиш бўйича ҳарбий ислоҳотлар ўтказилган.

Ўлими

Фрунзе жарроҳлик операцияси чоғида вафот этган. Москвада Қизил майдонда Кремль девори ёнида дафн этилган.

Фрунзе марксизмга асосланган ҳарбий назарияларни ишлаб чиқишда муҳим ҳисса қўшган, Қизил Армиянинг сиёсий-ташкилий куч сифатида шаклланишига таъсир кўрсатган.

Абу Муслим