Туғилган санаси: 1828 йил 22 октябрь (3 ноябрь)
Туғилган жойи: Бендер, Бессарабия вилояти, Россия империяси
Вафот этган санаси: 1898 йил 4 (16) август (69 ёшида)
Вафот этган жойи: Могилёв губернияси, Россия империяси
Фаолияти: сиёсатчи, журналист
Фуқаролиги: Россия империяси
Қўшин тури: пиёда қўшин
Хизмат йиллари: 1840—1886
Унвони: генерал-лейтенант

Лавозимлари:

Туркистон вилояти ҳарбий губернатори (1865—1866)
Сербия армияси бош қўмондони (1876)
Туркистон генерал-губернатори (1882—1884)

Қатнашган жанглари ва урушлари:

Венгрия юриши,
Қрим уруши,
Кавказ уруши,
Туркистон юришлари,
Сербия—Туркия уруши (1876—1877)

Мукофот ва орденлари:

III даражали Муқаддас Георгий ордени
III даражали Муқаддас Владимир ордени
IV даражали Муқаддас Владимир ордени
I даражали Муқаддас Анна ордени
II даражали Муқаддас Анна ордени
III даражали Муқаддас Анна ордени
Қиличлар билан I даражали Муқаддас Станислав ордени
II даражали Муқаддас Станислав ордени
«Жасорат учун» ёзувли олтин қурол
Олмослар билан безатилган олтин қурол

Таково Хочи орденининг Катта Хочи

Михаил Григорьевич Черняев (1828 йил 22 октябрь (3 ноябрь) — 1898 йил 4 (16) август) — рус ҳарбий ва сиёсий арбоби, генерал-лейтенант, Туркистон генерал-губернатори, Сербия армиясининг (Сербия армияси Морава корпусининг[1]) бош қўмондони.

У Туркистонни босиб олиш ва ўзлаштиришнинг йигирма йил давом этган даврини бошлаб берди ва уни якунлади. Черняевнинг ҳарбий ютуқлари қаторида Ўрта Осиёнинг энг катта шаҳри — кейинчалик Рус Туркистонининг пойтахтига айланган Тошкентни[2] эгаллаши ҳам бор. Бу ишни бошлиқларининг рухсатисиз амалга оширгани учун хизматдан бўшатилган (Тошкентни раҳбариятнинг рухсатисиз эгаллаган)[1]. Унинг шуҳратининг энг юқори чўққиси 1876 йилда Сербия армияси бош қўмондони сифатидаги фаолияти бўлиб, ўша пайтда Черняев номи славян биродарлиги ва бирлигининг ўзига хос рамзига айланган.

Фаолиятининг бошланиши

1828 йил 21 ноябрь (3 декабрь) куни Бендер шаҳрида камбағал дворян оиласида туғилган. Икки ёшидан бошлаб отасининг Могилёв губерниясидаги Тубишки қишлоғида жойлашган мулкида яшаган ва тарбияланган. Отаси — 1812 йил Ватан уруши қаҳрамони Григорий Никитич Черняев (1787—1868), онаси — француз аёли Aimee Esther Charlotte Lecuyer (1800, Le Quesnoy — 1876, Бердянск). Акаси — рус ҳарбий қўмондони Николай Григорьевич Черняев.

1840 йилдан Дворянлар полкида тарбияланган[3]. 1847 йил август ойида лейб-гвардия Павлов полкига прапорщик унвони билан чиқарилган. Кичик Валахия отряди таркибида 1849 йилги Венгрия юришида қатнашган. Подпоручик унвони билан Бош штаб академиясига ўқишга кирган ва унинг курсини 1851 йилда тугатган[4]. 1853—1867 йилларда Бош штабда хизмат қилган. 1853 йилда Дунай армиясининг 4-пиёда корпуси штабига тайинланган[5] ва Дунай ҳарбий юришида иштирок этган.

Қрим уруши

1854 йил кузида 4-корпус таркибида князь Меншиковга ёрдам бериш учун Қримга юборилди. 1854 йилда жанглардаги хизматлари учун бантли III даражали Муқаддас Анна ордени билан тақдирланди. Севастопол яқинида гарнизоннинг барча ҳарбий ҳаракатларида иштирок этди. Бу иштирок 1854 йил 24 октябрдаги Инкерман жангидан (Қримга келиши биланоқ) бошланди. Ушбу жангдаги жасорати учун ўша куни капитан унвонига кўтарилди, кейин эса IV даражали Муқаддас Владимир ордени билан тақдирланди. Аввалига генерал Хрулёв ҳузурида хизмат қилиб, асосан Малахов қўрғонида ҳаракат қилди. Хрулёв яралангач, Черняев бевосита адмирал Нахимов тасарруфига ўтди ва унинг энг хавфли топшириқларини қўрқмасдан бажарди. «Севастополни қаҳрамонона ҳимоя қилишдаги алоҳида хизматлари, жасорати ва ибратли матонати ҳамда 1855 йил 27 августдаги ҳужумни қайтаргани учун» унга «Жасорат учун» ёзувли олтин қурол топширилди ва подполковник унвони берилди.

Севастопол ташлаб чиқилаётган пайтда Черняев раҳбарият топшириғи билан рус қўшинларини Шимолий қўлтиқ орқали ўтказиб бўлгач, барча понтон кўприклар ажратиб юборилганидан кейин қўлтиқни қайиқда энг охирги бўлиб кесиб ўтди.

Сирдарё вилояти. Генерал-майор М. Г. Черняев Тошкентни эгаллагач (1865) яшаган уй[6][7][8]

Туркистонда

Уруш тугагач, 3-пиёда дивизияси штаби бошлиғи бўлди, кейин эса Оренбург генерал-губернатори А. А. Катенин ихтиёрига ўтказилди.

1858 йилда Н. В. Хаников, Н. П. Игнатьев ва Ғ. Ғ. Валихановнинг Эрон, Ўрта Осиё хонликлари ҳамда Қашғарга қилган миссиясида қоровул отряди қўмондони сифатида иштирок этди. Черняев ва 1-даражали капитан А. И. Бутаков Қўнғиротгача етиб боришга муваффақ бўлдилар, шу билан бирга Амударё дельтасини ўрганиб, унинг яхши харитасини туздилар[9].

Шунингдек, А. И. Бутаковнинг Орол денгизига қилган иккинчи экспедициясида ҳам қатнашди, Хива хонига қарши қўзғолон кўтарган Қўнғирот аҳолисига ёрдам бериш учун юборилган отрядга қўмондонлик қилди.

1859 йил охирида Туркистонни тарк этди. Чунки Франция ва Сардиниянинг Австрия-Венгрия билан Европада бошланиши кутилган уруши муносабати билан Россия империяси ҳукумати Ўрта Осиёдаги ҳужум режасини рад этди ва Қўқон, Хива ҳамда Бухорога қарши жиддий ҳарбий юришлар номаълум муддатга қолдирилиши аён бўлди[10].

1859 йилда граф Н. И. Евдокимов ихтиёрига Кавказга юборилди; 1860 йил 16 декабрдан Терек вилояти қўшинларининг обер-квартирмейстери бўлди; 1861 йил 30 августда полковник унвонини олди. Кавказ тинчлантирилгач, яна Оренбург ўлкасида генерал А. П. Безак ҳузурида штаб бошлиғи лавозимида хизмат қилди. 1864 йилда бошқирдларни бошқариш масаласида Безак билан келишмовчилик чиққанлиги сабабли Санкт-Петербургга қайтди. Шу пайтда Ўрта Осиёнинг шимолида Оренбург ва Сибирь мустаҳкамланган чегара чизиқларини боғловчи йўлни ташкил этиш режалаштирилган эди. Бунинг учун ўша вақтда Қўқон хонлиги таркибига кирган оралиқ ҳудуддаги бир нечта мустаҳкам қўрғонларни эгаллашга қарор қилинди. Ушбу лойиҳани амалга ошириш полковник Черняевга топширилиб, у Алоҳида Ғарбий Сибирь отряди (ОҒСО) бошлиғи этиб тайинланди.

1864 йилда ОҒСО шакллантирилаётган Верний ҳарбий мустаҳкам пунктига келгач, Черняев жуда чекланган воситалар билан ўз вазифасини бажаришга киришди. Экспедиция харажатлари Ғарбий Сибирь округининг интендантлик маблағлари қолдиқлари ҳисобидан қопланиши керак эди. Генерал-майор Черняевнинг кичик отряди Авлиёота қалъасини эгаллади ва 1864 йил сентябрида забт этиб бўлмайди, деб ҳисобланган Чимкентни штурм билан олди. Қўшинлар шаҳарга сув қувури орқали, қалъа деворидаги гумбазсимон тешикдан кириб бордилар. Душманнинг шаҳар деворлари ичида тўсатдан пайдо бўлиши гарнизонни шунчалик довдиратиб қўйдики, у деярли қаршилик кўрсата олмади. Чимкентнинг олиниши учун Черняев III даражали Муқаддас Георгий ордени билан тақдирланди. Бу тақдирлаш ўзига хос ҳолат бўлди, чунки 1833 йилги Георгий ордени низомига кўра, IV даражани олмасдан туриб юқори даража билан мукофотлаш тақиқланган эди.

Тошкентнинг штурм қилиниши

Асосий мақола: Генерал Черняев қўшинлари томонидан Тошкентнинг эгалланиши

1865 йил апрель ойида Черняев Тошкентга юриш қилди, аммо шаҳарни дарҳол эгаллай олмади ва чекинишга мажбур бўлди. Шундан сўнг унга махсус буйруқ чиқмагунча кейинги уринишлардан тийилиш кўрсатмаси берилди. Бироқ бухоролик қуролли отрядлар ҳаракатлари туфайли юзага келган хавфли вазиятни ҳисобга олиб, Черняев ўз таваккалига иш кўришга қарор қилди ва 1865 йил 14 июндан 15 июнга ўтар кечаси Тошкентни штурм билан эгаллади. Янги Оренбург генерал-губернатори Н. А. Крижановский Туркистон вилоятига ҳарбий мустаҳкам иншоотларни кўздан кечириш учун бормоқчи эканини маълум қилгач, Качаловнинг қайд этишича, Черняев Крижановский «қўшинларни ўзи бошлаб Тошкентга юриб, шаҳарни эгаллаб, графлик унвонини олар, биз эса меҳнат қилганлар аҳмоқ бўлиб қолармиз», деб хавотирланган.

Рус қўшинлари сони 12 та тўп билан икки минг нафардан ошмас эди. Улар юз минг аҳолиси ва 15 минггача ҳимоячиси бўлган шаҳарни эгалладилар. 63 та тўп, жуда кўп миқдорда порох ва қурол-яроғ қўлга киритилди.

Аввалроқ янги ташкил этилган Туркистон вилоятининг ҳарбий губернатори этиб тайинланган генерал Черняев Тошкентни Бухорога тегишли деб ҳисоблаган ва уни бўшатишни талаб қилган Бухоро амирининг душманона ҳаракатларига қарши чоралар кўришга тайёрланаётган эди. Ўрта Осиёда катта мураккабликлар кутилар, Британия дипломатияси эса бу воқеаларга жиддий халқаро тус берар эди. 1866 йил июль ойида Черняев чақириб олинди ва унинг ўрнига генерал Д. И. Романовский тайинланди.

«Русский мир»

1867 йил 16 майда истеъфога чиқарилди. Шу йил охирида расман яна хизматга қайтарилди ва 1875 йилгача Варшава ҳарбий округи қўшинлари қўмондони ихтиёрида бўлди.

М. Г. Черняев, 1870-йиллар боши

Оиласини таъминлаш учун маълум бир машғулот ва даромадга эга бўлиш мақсадида[11], Черняев Москвада нотариус бўлишга қарор қилди. Бунинг учун талаб этилган имтиҳондан муваффақиятли ўтди ва нотариал идора очишга тайёрланаётган эди. Бироқ жандармлар бошлиғи граф Шуваловдан келган хабар туфайли бу ниятидан воз кечишга мажбур бўлди.

1873 йилда Черняев консерватив йўналишдаги «Русский мир» газетасини сотиб олди ва газетачилик билан жиддий шуғуллана бошлади. Бу даврда унинг маслакдоши генерал Р. А. Фадеев бўлиб, улар Кавказдаги хизмат пайтиданоқ дўстлашган эдилар. Фадеев газетада «Биз ким бўлишимиз керак?» умумий сарлавҳаси остида қатор мақолалар чоп этди. Черняев ички сиёсат масалаларига унча қизиқмас эди, аммо ўзини ҳарбий-канцелярия тузуми ва Петербург дипломатиясининг қурбони деб билгани учун Иван Аксаков атрофида тўпланган Москва славянофил ватанпарварлари доирасига ҳамфикр бўлиб, уларнинг бюрократия ва чет элчиликка нисбатан нафратини баҳам кўрарди. У граф Милютиннинг ҳарбий ислоҳотлари ва янгиликларининг қатъий рақиби бўлиб, уларни ташқи таъсирда юзага келган бюрократик ижод маҳсули деб ҳисобларди. Марказий бошқарувдаги кўплаб камчиликларни немислар таъсири билан изоҳлар, чунки унингча, ҳақиқий рус унсурлари мамлакатнинг миллий манфаатлари ва эҳтиёжларига зид бўлиши мумкин эмас эди.

Сербия армияси бош қўмондони

1875 йил баҳорида Герцеговинада қўзғолон бошланганда, Черняев уни славянлар тақдири билан боғлиқ йирик халқаро инқирознинг бошланиши сифатида кўрган биринчи шахслардан бири бўлди. Усмонлилар ҳукмронлиги остидаги насронийларни ҳимоя қилиш ҳаракати мақсадларини қўллаб-қувватлаб, у тез орада Сербия ҳукумати билан алоқа ўрнатди ва князь Милан Туркияга қарши режалаштирган ҳарбий юришга раҳбарлик қилиш учун Белградга таклиф этилди.

Сербия армияси бош қўмондони генерал-майор М. Г. Черняев. 1876 йил

Россия дипломатияси ушбу махфий музокаралардан хабар топгач, Черняевга (у 1875 йил 20 июндан истеъфода эди) Петербургдан хорижга чиқишга рухсат бермаслик чораларини кўрди. Унинг устидан кузатув ўрнатилди ва хориж паспортини бериш рад этилди. Черняев Москвага Михаил Алексеевич Хлудов ҳузурига келди. Хлудов генерал-губернатор девони орқали ўзига ҳам, Черняевга ҳам хориж паспорти олиб берди. Уни чегарада ушлаш ҳақида телеграф орқали юборилган буйруқ кечикиб етди ва 1876 йил июнь ойида Черняев аллақачон Белградда эди. Хлудов у ерда ҳам ундан ажралмай юрди. Черняевнинг Сербия бош армияси бош қўмондони этиб тайинлангани ҳақидаги хабар Сербияга кўнгиллилар оқимини келтириб чиқарди ва сербларнинг ҳаракатини бутун рус миллий иши даражасига кўтарди. Урушнинг бориши славянофилларнинг қизғин умидларини оқламади, аммо Россия дипломатиясининг тинчликпарвар режаларига қарамай, Россиянинг турк-болқон воқеаларига аввал дипломатик, кейин эса ҳарбий аралашувига олиб келди.

Сербиядан чиқиб кетар экан, славянларни ҳимоя қилиш иши Россия ҳимоясига ўтганига ишонган ҳолда Прагага йўл олди. Унинг Прагада пайдо бўлиши Австрия-Венгрия ҳукуматини ваҳимага солди. Австрия ҳукумати Черняевни славян бирдамлигининг вакили деб ҳисоблаб, унинг дарҳол империя ҳудудини тарк этишини талаб қилди.

1876 йилда М. Г. Черняев номи Россия ва бошқа славян мамлакатларида ниҳоятда машҳур эди. У славян бирлиги ва биродарлигининг ўзига хос рамзи, славян озодлиги учун курашнинг бош етакчиси сифатида қабул қилинарди.

Шу билан бирга, Черняев давлат тўнтаришини амалга оширишни режалаштирган бўлиб, бу Сербияни Россиянинг мустаҳкам назорати остига қўйиши керак эди. Черняевнинг сўзларига кўра, бу ҳолда: «Россиянинг Сербияга таъсири ҳақиқий бўлади ва мустаҳкам асосларга таянади. Давлат бошлиғи ҳам, бутун халқ ҳам Россияга хайрихоҳ. Вазирларни аста-секин россияликлар орасидан тайинлаш мумкин бўлади. Душман партиялар йўқолади ва славян давлатларидан бири амалда Россия вилоятига айланади». Шу мақсадда Черняев князь Миланни бир томонлама тарзда подшоҳ деб эълон қилишга эришишга уринди. Унинг ҳисоб-китобига кўра, бу Сербия—Туркия тинчлик музокараларининг узилишига ва Россиянинг дарҳол урушга киришига олиб келиши керак эди. Бироқ князь Миланнинг позицияси бу режаларнинг амалга ошишига йўл қўймади. Черняевнинг панславистдан кўра кўпроқ панрусист бўлганини унинг 1877 йил январь ойида И. С. Аксаковга айтган қуйидаги очиқ баёноти ҳам тасдиқлайди: «Агар уруш бошида менда бир миллион рубль бўлганида, Сербияни Россия ҳукумати қўлидаги жуда фойдали қуролга айлантира олардим». Черняев шахсий шуҳратга ҳам интилар эди: «Агар славян иши ғалаба қилса, мен тарихга славянларнинг Вашингтони сифатида кираман»[12].

1877 йил 17 апрелда Рус—Турк уруши бошланиши билан у яна Бош штаб хизматига қабул қилиниб, амалдаги армияга юборилишни истади. Бироқ у Европа ҳарбий театрида штатдан ташқарида қолдирилиб, буюк князь Михаил Николаевич ихтиёрига берилди. Кейин Кавказга жўнади, аммо у ерда ҳам ҳеч қандай тайинлов олмади.

«Русский мир» газетаси муваффақият қозона олмади ва 1878 йилда Черняев газетага оид мажбуриятлардан қутулиб, уни бошқаришни Е. К. Рапп ва Л. З. Слонимскийга топширди.

Яна Туркистонда

1882 йилда, кўп йиллик мажбурий фаолиятсизликдан сўнг, Черняев Туркистон генерал-губернатори этиб тайинланди. 1883 йилда Тошкентга кетаётиб, эски диний эътиқодига содиқлиги учун Орол денгизи соҳилига кўчирилган Урал казакларининг тақдирига ҳам эътибор қаратди.

Черняев бу лавозимда атиги икки йилча ишлади. Ғийбатчиларнинг таъкидлашича, у на маъмурий маҳоратни, на ходимлар ва ишончли шахсларни танлаш санъатини намоён эта олган. Унинг яқинларидан бири Всеволод Крестовский генерал Кауфман даврида Тошкентда ташкил этилган жамоат кутубхонасини «зарарли либерал китоблар»дан тозалашни лозим деб ҳисоблади. Натижада катта меҳнат билан йиғилган кутубхона амалда йўқ қилинди ва бу маҳаллий рус амалдорлари орасида норозиликка сабаб бўлди.

1882 йилда Черняев ҳарбий-илмий мақсадларда кичик отряд билан Устюрт платосини кесиб ўтди.

Консерватив лагер маслаҳатчилари таъсирида Черняев ўлкадаги барча суд ишлари бўйича олий апелляция ва кассация инстанциясини ўз шахсида (аниқроғи, ўз канцеляриясида) жамлади. Сенат бу ҳақда сўров ёки эътироз билдирганда, у бепарво ва менсимаслик руҳидаги ноаниқ жавоблар қайтарди, натижада тез орада ўз лавозимини тарк этди.

Истеъфода

1884 йилдан Ҳарбий кенгаш аъзоси бўлди, 1886 йилда ҳарбий вазир лойиҳаларини танқид қилганидан сўнг истеъфога чиқди, 1890 йилдан яна Ҳарбий кенгаш аъзоси бўлди. 1898 йил 4 август куни Могилёв губерниясидаги Тубишки номли ота-бобо мулкида вафот этди.

Генералнинг қабри сақланиб қолган ва парвариш қилинади. 2012 йилда унга портрети туширилган янги қабртош ўрнатилди. Круглянск тарих-ўлкашунослик музейида М. Г. Черняевга бағишланган мемориал хона ташкил этилган. 2017 йил 9 июнда Могилёв вилояти Круглян туманидаги Лисковщина қишлоғида Сербия Республикасининг Беларусь Республикасидаги Фавқулодда ва Мухтор Элчиси В. Ковачевич иштирокида М. Г. Черняевга ҳайкалнинг тантанали очилиш маросими бўлиб ўтди.

А. И. Деникин унинг истеъфодаги даврини қуйидагича тасвирлайди:

> «Шундай қилиб, армия, халқ ва жамоатчилик эҳтироми билан юксалган Оқ генерал — Скобелев олдинга чиқди. Унинг яна бир муносиб замондоши Черняев эса сояда қолди. Тошкентни забт этган қўмондон истеъфода, аламли фаолиятсизликда, ночор пенсия билан яшарди. Бу пенсиядан ҳам турли бемаъни, мутлақо расмий баҳоналар билан ушлаб қолишарди. Черняев эса алам билан шундай деб ёзарди: «Ўзимга тасалли сифатида шубҳасиз шуни айта оламанки, Россия тахти пойига улкан ва бой ўлкани бўйсундириш ишини мен нафақат арзонга, балки қисман ўз ҳисобимдан ҳам амалга оширдим». (Черняевнинг икки йиллик юришлари давлат хазинасига атиги 280 минг рублга тушган эди.)»[13]

Оиласи

Хотини (1866 йилдан) — Антонина Александровна Вулферт[14] (1842—1919), унинг хизматдоши Г. Вулфертнинг синглиси, адиб Александр Вулфертнинг қизи. Александр Невский лавраси қабристонида дафн этилган.

Оиласида етти нафар фарзанд туғилган. Икки фарзанди — ўғли Михаил ва қизи Елизавета саккиз ёшида (1884 йилда) вафот этган. Михаилнинг чўқинтирган отаси Сербия қироли Милан Обренович бўлган.

Ўғли — Александр (1871—1911, дуэлда ўлдирилган), лейб-гвардия Волин полки полковниги.

Қизлари:

Антонина (Нина, 1869—1955, Хельсинки), журналист. Отаси ҳақида хотиралар ёзиб қолдирган. Октябрь инқилобидан кейин муҳожирликка кетган. Аввал Сербияда, кейин Финляндияда яшаган.

Вера (1873—1942, Ленинград), турмушга чиққач Христианович фамилиясини олган. Болқон урушлари вақтида В. М. Христианович Санкт-Петербург Славян хайрия жамиятининг аёллар бўлимига раҳбарлик қилган[15]. Қамал пайтида вафот этган[16]. Унинг ўғли — Михаил Алексеевич Христианович (1897—1942) ҳам қамал пайтида вафот этган.

Эгизаклар — Надежда ва Татьяна (27.06.1874). Биринчи жаҳон уруши даврида Татьяна Михайловна Черняева раҳм-шафқат ҳамшираси бўлган. 1922 йилда ҳибс қилиниб, Тюменьга сургун қилинган[17]. Опаси Надежда у билан бирга боришга рухсат олган. Т. М. Черняева 1922 йил 8 ноябрда Тюмень қамоқхонасида вафот этган. Надежда Михайловна синглиси вафотидан кейин Петроградга қайтган. Сергий соборининг жамоат аъзоси ва ота Фёдор Андреевнинг маънавий шогирди бўлган. Руҳоний вафот этиб, унинг хотини ҳибсга олингандан кейин, унинг олти ёшли қизлари Мария ва Аннанинг тарбиячиси бўлган. 1962 йилда Ленинградда вафот этган[18], Большеохта қабристонида дафн қилинган.

Фаолиятига баҳо

Черняев кўпроқ табиий зеҳни ва яхши ички ҳиссиёти билан ажралиб турар, аммо катта истеъдод соҳиби эмас эди. У кўпинча раҳбар шахсларнинг хоҳиш-истаклари ва қарашларига мослаша олмагани ёки мослашишни истамагани учун ўз хизмат фаолиятига зарар етказарди. Шу билан бирга, шахсий муносабатлардаги ҳаддан ташқари нозиклиги баъзан заифлик даражасигача етарди. Ўзи мутлақо ғаразсиз ва ростгўй бўлса-да, атрофида шубҳали ҳалолликка эга одамларни ушлаб турар ва турли майда мансабпараст ҳамда карьерапарастларга ўз номидан иш юритиш имконини берарди. Бу ҳолат Сербия армиясига қўмондонлик қилган даврида ҳам, кейинчалик Туркистон ўлкасини бошқарган қисқа муддатда ҳам унга нисбатан асосли танқидларга сабаб бўлган.

У машҳур ва таъсирли бўлган йилларда унга турли манфаатдор шахслар осонлик билан яқинлашганлар. Унинг хизматини ва садоқатини таклиф қилган шахсларга нисбатан ҳаддан ташқари ишонувчанлиги амалий давлат арбоби сифатидаги обрўсига катта путур етказган.

Шубҳа йўқки, Туркистон вилоятини муваффақиятли босиб олганидан кейин хизмат фаолиятининг кутилмаганда тўхтатилиши унинг кейинги қарашлари ва заиф томонларига катта таъсир кўрсатган. У давлатга энг катта хизмат қилган пайтдаёқ четга суриб қўйилди ва бу кутилмаган зарба унинг ички сиёсатга оид ғояларида ўз изини қолдирди.

Унинг сиёсий қарашлари Р. А. Фадеев «Русский мир» газетасида илгари сурган назария ва ғояларга тўлиқ мос келмас эди. Аслида, Черняев анча жиддий мухолифат руҳи билан яшар ва айрим славянофил ғояларидан мантиқий, тўғридан-тўғри хулосалар чиқарар эди. Бу хулосалар эса сўзнинг асл маъносидаги славянофиллик билан кам умумийликка эга эди.

М. Г. Черняевнинг шахсий архиви Москва шаҳридаги Давлат тарих музейининг Ёзма манбалар бўлимида сақланади.

Унинг шарафига қўйилган номлар

1914 йилда Чимкент шаҳрига Россия империяси таркибига қўшилганининг 50 йиллиги муносабати билан Черняев номи берилган, аммо 1924 йилда совет ҳукумати шаҳарнинг аввалги номини қайтарган.

Черняевка[19] (1895—1990) — Сирдарё вилоятида, Тошкентдан 20 километр узоқликда жойлашган рус қишлоғи. Кейинчалик Жибек-жўли деб қайта номланган. У Қозоғистон ва Ўзбекистон чегарасида жойлашган.

Россия империясининг Самарқанд вилояти Хўжанд уездидаги Ўрта Осиё темир йўлидаги Черняево станцияси[20]. Кейинчалик Урсатьевская, сўнг Хаваст (Ўзбекистон) деб қайта номланган.

Оренбург шаҳрида 2010 йилда чегарачи-фахрий Андрей Анатольевич Приказчиков томонидан ташкил этилган Ватан ҳимоячилари халқ музейи генерал Михаил Григорьевич Черняев номи билан аталади.

Михаил Салтиков-Шчедрин ва сўл қанотга мансуб бошқа ёзувчилар Черняевни танқид қилганлар. Биринчидан, уларнинг фикрича, «славянлар иши шовқини остида» подшо ҳукумати губернаторларга мажбурий қарорлар чиқарар, нигилизмга қарши курашар ва сиёсий ишлар бўйича оғир меҳнат жазоларини қўллаб, ички сиёсатда реакцион йўлдан борар эди. Иккинчидан, улар Россия империясининг Сербияни қўллаб-қувватлашини мустамлакачилик сиёсати деб баҳолаганлар. Г. Успенский ҳам сўл қанот вакили сифатида бу сиёсатда «очкўз капитал» манфаатларини кўрган[21]. Салтиков-Шчедрин «Замонавий идиллия» романида Черняевни «рус Гарибальдиси» деб аталувчи Редедя номли ҳарбий қўмондоннинг сатирик образида тасвирлаган[22][23].

Ҳарбий унвонлари

Хизматга кирган — прапорщик (14.08.1848)[24]
Подпоручик (03.04.1849)
Поручик (19.04.1853)
Бош штаб штабс-капитани (18.08.1853)
Капитан (24.10.1854)
Подполковник (01.01.1856)
Полковник (30.08.1861)
Генерал-майор (12.07.1864)
Генерал-лейтенант (29.04.1886)

Мукофотлари

Круглян тумани Тубишки қишлоғидаги М. Г. Черняев ҳайкали

Бантли III даражали Муқаддас Анна ордени (1854)
Бантли IV даражали Муқаддас Владимир ордени (1855)
«Жасорат учун» олтин палаши (1855)
Император тожи билан II даражали Муқаддас Станислав ордени (1862)
Қиличлар билан II даражали Муқаддас Анна ордени (1862)
Қиличлар билан III даражали Муқаддас Владимир ордени (1864)
III даражали Муқаддас Георгий ордени (1864)
Қиличлар билан I даражали Муқаддас Станислав ордени (1864)
I даражали Муқаддас Анна ордени (1865)
«Тошкентнинг эгалланиши учун» деган ёзув ва олмослар билан безатилган «Жасорат учун» олтин шамшири (1865)
Сербиянинг Таково Хочи ордени, Катта Хоч (1876)
Болгариянинг I даражали «Муқаддас Александр» ордени (1896)

Хотираси

Беларусь Республикаси Могилёв вилояти Круглян тумани Тубишки қишлоғида, у дафн этилган собиқ мулки ҳудудида, черков ёнида М. Г. Черняев ҳайкали ўрнатилган. Бир оз нарида М. Г. Черняев ҳаётидаги муҳим воқеалар ҳақида маълумот берилган мемориал лавҳа жойлашган[25].

Круглян ўлкашунослик музейида М. Г. Черняевнинг ҳаёти ва фаолиятига бағишланган бурчак мавжуд[25].

Беларусь Республикаси Могилёв вилояти Круглян тумани Лисковщина қишлоғидаги «Николаевские пруды» экотуризм мажмуаси ҳудудида Сербия миллий қаҳрамонининг бюсти ўрнатилган.

Қаҳрамон шарафига «Славян қўшини генерали» номли китоб ёзилган.

М. Г. Черняев шарафига бир буринга унинг номи берилган (Черняев бурни, Беринг денгизи, Анадир қўлтиғидан шимолда. Бу бурин 1881 йилда «Стрелок» клипери экипажи томонидан ўрганилган ва ўша пайтда унга Черняев номи берилган)[26].

Изоҳлар

1. Черняев // Брокгауз ва Ефроннинг Кичик энциклопедик луғати. — 2-нашр, қайта ишланган ва анча тўлдирилган. — 1—2-жилдлар. — Санкт-Петербург, 1907—1909.
2. Глущенко, Е. А. Россия Марказий Осиёда. Истилолар ва ўзгаришлар. Wayback Machine'да 2016 йил 18 январда архивланган нусха. — Москва: «Центрполиграф» нашриёти, 2010. — 575 бет. — («Унутилган ва номаълум Россия. Олтин тўплам»). ISBN 978-5-227-02167-0. — 70-бет.
3. Черняев, Михаил Григорьевич // Брокгауз ва Ефроннинг Энциклопедик луғати: 86 жилдда (82 жилд ва 4 қўшимча). — Санкт-Петербург, 1890—1907.
4. Глиноецкий Н. П. Николаев Бош штаб академиясининг тарихий очерки. Wayback Machine'да 2022 йил 5 февралда архивланган нусха. — Санкт-Петербург: Гвардия қўшинлари ва Петербург ҳарбий округи штаби босмахонаси, 1882. — 72-бет (рўйхатлар).
5. Генерал-майор М. Г. Черняев, 1876 йил. Мурожаат қилинган сана: 2020 йил 26 август. 2021 йил 2 ноябрда архивланган.
6. Turkestan Album (Prints and Photographs Reading Room, Library of Congress). Мурожаат қилинган сана: 2022 йил 3 ноябр. 2022 йил 3 ноябрда архивланган.
7. Turkestanskii al'bom. Po rasporiazheniiu turkestanskago general-gubernatora general-ad"iutanta K. P. fon Kaufmana 1-go. Chast' istoricheskaia. Sostavil M. A. Terent'ev. 1871–1872 g. Lit. Voenno-Topogr. Otdiela Turkest. Voen. Okruga. Мурожаат қилинган сана: 2022 йил 3 ноябр. 2022 йил 3 ноябрда архивланган.
8. Vsemirnaja illjustracija: 1879, Juli–Dez. — Гоппе, 1879. — 552 бет. — 2022 йил 3 ноябрда архивланган.
9. Глущенко, Е. А. Россия Марказий Осиёда. Истилолар ва ўзгаришлар. — Москва: «Центрполиграф» нашриёти, 2010. — 575 бет. — («Унутилган ва номаълум Россия. Олтин тўплам»). ISBN 978-5-227-02167-0. — 76-бет.
10. Глущенко, Е. А. Россия Марказий Осиёда. Истилолар ва ўзгаришлар. — Москва: «Центрполиграф» нашриёти, 2010. — 575 бет. — («Унутилган ва номаълум Россия. Олтин тўплам»). ISBN 978-5-227-02167-0. — 79-бет.
11. Антонина Александровна Вульферт (1842 — 1919 йил 30 июль, Петроград; Александр Невский лавраси қабристонида дафн этилган (Санкт-Петербург Марказий давлат архиви. Ф. Р-6143. — Оп.1. — Д. 2183. — Л. 71; Д. 2204. — Л. 72—72 орқаси)), адиб ва таржимон Александр Евстафьевич Вульфертнинг қизи билан турмуш қурган; қизлари — Надежда Михайловна (1873—1962, Ленинград) ва Татьяна Михайловна (1873—1922/1923?, Тюмень). Иккаласи ҳақидаги маълумотлар Wayback Machine'да 2022 йил 1 апрелда архивланган.
12. David Mackenzie. Panslavism in Practice: Cherniaev in Serbia (1876) // The Journal of Modern History. — 36-жилд. — № 3 (1964 йил сентябрь). — 285—287-бетлар.
13. А. И. Деникин. Эски армия. Офицерлар. — Москва: Айрис-Пресс, 2006. — 512 бет. — ISBN 5-8112-1902-4.
14. Генерал Михаил Григорьевич Черняевнинг рафиқаси, қизнинг фамилияси Вульферт бўлган Антонина Александровна Черняеванинг (1842—1919) портрети // Давлат тарих музейи. Мурожаат қилинган сана: 2024 йил 17 май. 2023 йил 4 декабрда архивланган.
15. Модернизация ёки уруш. Болқонлардаги инсон Болқон урушлари (1912–1913) арафасида ва даврида. — 3.2. Мурожаат қилинган сана: 2024 йил 17 май. 2024 йил 17 майда архивланган.
16. Христианович Вера Михайловна, 1881 йил туғилган. Мурожаат қилинган сана: 2024 йил 17 май.
17. Черняева Татьяна Михайловна (1873). Очиқ рўйхат. Мурожаат қилинган сана: 2024 йил 17 май. 2024 йил 17 майда архивланган.
18. Генерал-лейтенант М. Г. Черняев архивидан. LiveJournal. Мурожаат қилинган сана: 2023 йил 16 июнь. 2023 йил 16 июнда архивланган.
19. Россия империяси қонунларининг тўлиқ тўплами: учинчи тўплам. 1895 йил, № 11209–12354 ва қўшимчалар. — Давлат босмахонаси, 1899. — 1586 бет. — 2022 йил 3 ноябрда архивланган.
20. Дмитриев-Мамонтов А. И. Туркистон ва Тошкент ҳамда Ўрта Осиё темир йўллари бўйича қўлланма. 1907–1908. Расмий маълумотлар асосида тузилган. — Санкт-Петербург: И. Шурухт босмахонаси, 1913. Мурожаат қилинган сана: 2022 йил 3 ноябр. 2005 йил 23 февралда архивланган.
21. Фундаментал электрон кутубхона: Пруцков. Глеб Успенский. — 1956. Мурожаат қилинган сана: 2022 йил 4 ноябр. 2022 йил 4 ноябрда архивланган.
22. Евгений Глущенко. Забт этилган маконни ташкил этиш. Россия Марказий Осиёда. Истилолар ва ўзгаришлар. Россия тарихи. Кутубхона. Мурожаат қилинган сана: 2022 йил 3 ноябр. 2023 йил 26 сентябрда архивланган.
23. Мечислав. Марказий Осиёнинг Россияга қўшиб олиниши. 8-қисм. Таъқиб. Мурожаат қилинган сана: 2022 йил 3 ноябр. 2022 йил 3 ноябрда архивланган.
24. Катталик тартиби бўйича генераллар рўйхати. — Санкт-Петербург, 1898 йил.
25. Тубишки — буюк генералнинг кичик ватани. Мурожаат қилинган сана: 2024 йил 10 апрель. 2024 йил 10 апрелда архивланган.
26. Масленников Б. Г. Денгиз харитаси сўзлайди. Н. И. Смирнов таҳрири остида. — 2-нашр, қайта ишланган ва тўлдирилган. — Москва: Воениздат, 1986. — 227-бет. — 35 000 нусха.

Адабиётлар

Слонимский Л. З. Черняев, Михаил Григорьевич // Брокгауз ва Ефроннинг Энциклопедик луғати: 86 жилдда (82 жилд ва 4 қўшимча). — Санкт-Петербург, 1903. — XXXVIIIа жилд. — 694–695-бетлар.
Михайлов А. Михаил Григорьевич Черняев: Биографик очерк. — Санкт-Петербург: Б. Авидоннинг типо-литографияси, 1906. — 165 бет.
Глущенко Е. А. Империя қаҳрамонлари. Россия мустамлакачилик арбобларининг портретлари. — Москва: XXI аср — Согласие, 2003. — 464 бет.
Корнеев В. В. «... мен забт этган ўлкадан чиқиб кетишга ҳеч нарсам йўқ эди ...» // Ҳарбий-тарих журнали. — 1998. — № 5. — 72–82-бетлар.
Лебедев С. В. Болқондаги славян қўшинининг Архистратиги. Михаил Григорьевич Черняев (22.10.1828—04.08.1898) // Ҳарбий-тарих журнали. — 2004. — № 2. — 66–69-бетлар.
Замонавий рус давлат арбоблари альманахи. — Санкт-Петербург: Исидор Гольдберг босмахонаси, 1897. — 1230—1231-бетлар.
Черняев Михаил Григорьевич // 1898 йил 1 январь ҳолатига кўра катталик тартиби бўйича генераллар рўйхати. — Санкт-Петербург: Ҳарбий босмахона, 1898. — 134-бет.
Халфин Н. А. Россиянинг Марказий Осиёдаги сиёсати (1857—1868). — Москва, 1960.
Южаков Ю. Д. Тошкентнинг эгалланишининг ўн олти йиллиги. (Қадимги туркистонликнинг хотиралари). — Санкт-Петербург, 1881.
«Новое Время» газетасидаги некрологлар, № 8060 (1898 йил 5 август) ва № 8069 (1898 йил 15 август).
«Правительственный Вестник» газетасидаги некролог, № 171 (1898 йил 8 август).
Shoshana Keller. To Moscow, not Mecca: The Soviet Campaign Against Islam in Central Asia, 1917—1941. Greenwood Publishing Group, 2001. ISBN 0-275-97238-0. (инглиз тилида).

Абу Муслим профессор