СССР даврида Россия империясининг Марказий Осиёни босиб олиши ҳақидаги мавзуда расмий талқин мафкуравий сабабларга кўра ўзгартирилган. Буни яшириш ёки юмшатишга уринишнинг бир нечта асосий сабаблари бор эди:

1. Совет мафкурасига мос тарих яратиш

СССР ўзини Россия империясининг мустамлакачилик сиёсатининг давомчиси эмас, балки унга қарши чиққан янги давлат сифатида кўрсатарди. Шунинг учун Россиянинг Марказий Осиёни босиб олиши "мустамлакачилик" эмас, балки "ихтиёрий қўшилиш", "иқтисодий тараққиёт", "феодал қолоқликдан қутқариш" каби иборалар билан талқин қилинди.

2. "Халқлар дўстлиги" ғояси

СССРнинг асосий шиорларидан бири "халқлар дўстлиги" эди. Агар Россиянинг Қозоқистон, Ўзбекистон, Туркманистон ва бошқа ҳудудларни қурол кучи билан босиб олгани очиқ таъкидланса, бу совет халқлари ўртасидаги бирлик ғоясига путур етказиши мумкин деб ҳисобланган.

3. Рус халқининг "озод қилувчи" образини сақлаш

Совет тарихшунослигида рус халқи кўпинча бошқа халқларга илм, саноат, маданият ва тараққиёт олиб келган халқ сифатида тасвирланган. Шу сабабли ҳарбий истилолар ҳақида гапирилганда улар "илғор тараққиёт" ёки "тарихий зарурат" сифатида изоҳланган.

4. Мустамлакачиликка қарши ташқи сиёсат

СССР халқаро майдонда Европа давлатларининг Осиё ва Африкадаги мустамлакачилигини қаттиқ танқид қиларди. Агар Россия империясининг Марказий Осиёдаги ҳаракатлари ҳам худди шундай мустамлакачилик деб тан олинса, бу совет ташқи сиёсий даъволарига зид келарди.

5. Миллий ҳаракатларнинг баҳоланиши

Россия истилосига қарши чиққан ҳаракатлар (масалан, Қўқон, Хива, Туркман қаршилиги ёки 1916 йил қўзғолони) кўп ҳолларда "феодаллар", "реакционерлар", "босмачилар" ҳаракати сифатида талқин қилинди. Бу уларнинг мустақиллик учун кураш сифатида қабул қилинишининг олдини олишга хизмат қилди.

Шу билан бирга, бу мавзуда маълум даражада очиқлик ҳам бўлган. Масалан, генерал Черняевнинг Тошкентни 1865 йилда ҳарбий йўл билан эгаллагани, Қўқон хонлиги, Бухоро амирлиги ва Хива хонлигига қарши юришлар ҳақида совет энциклопедиялари ва тарих китобларида ёзилган. Бироқ бу воқеалар, одатда, "Россиянинг Марказий Осиёни қўшиб олиши", "ўзлаштириши" ёки "бирлаштириши" каби мафкуравий тилда баён этилган, уларнинг мустамлакачилик хусусияти эса кўпинча ёритилмаган ёки юмшатилган.

1991 йилдан кейин эса Марказий Осиё мамлакатлари ва Россия тарихчилари орасида бу масалага нисбатан турлича ёндашувлар пайдо бўлди. Кўплаб тадқиқотчилар XIX асрдаги Россия юришларини классик ҳарбий босиб олиш ва мустамлакачилик сиёсати сифатида баҳолайдилар, бошқалари эса унинг сиёсий, иқтисодий ва геосиёсий жиҳатларини кенгроқ контекстда таҳлил қиладилар.

Абу Муслим профессор