Ислом тарихида шундай буюк шахслар борки, уларнинг фаолияти бутун бир цивилизация тақдирини ўзгартирган. Ана шундай зотлардан бири — аз-Зоҳир Рукниддин Бейбарс ал-Бундуқдорий (1223–1277)дир. У қулликдан султонликкача кўтарилган, мўғуллар ва салибчиларга қарши ҳал қилувчи ғалабалар қозонган, Миср ва Шомни кучли давлатга айлантирган буюк ҳукмдор сифатида тарихда ўчмас из қолдирган.

Болалиги ва келиб чиқиши

Бейбарс XIII аср бошларида Қипчоқ даштида туғилган. Тарихчиларнинг аксарияти унинг қипчоқ туркий халқларидан чиққанини қайд этади.

Болалигида мўғул босқинлари вақтида асирга тушиб, қул сифатида Яқин Шарққа олиб кетилган. Кейинчалик Мисрда мамлуклар сафига қабул қилиниб, ҳарбий таълим олди.

Мамлуклар ҳарбий интизом, жасорат ва маҳорати билан машҳур эдилар. Бейбарс қисқа вақт ичида энг иқтидорли қўмондонлардан бирига айланди.

Мансура жанги

1249–1250 йилларда Франция қироли Людовик IX бошчилигидаги еттинчи салиб юриши Мисрга қарши бошланди.

Мансура шаҳри яқинидаги жангларда Бейбарс ўзининг ҳарбий истеъдодини намоён қилди.

Унинг режаси асосида салибчилар шаҳарга киритилиб, кейин ҳар томондан қуршаб олинди.

Натижада француз армияси тор-мор этилди, Людовик IX эса асирга олинди.

Бу ғалаба мусулмонлар учун катта аҳамиятга эга бўлди.

Мўғуллар хавфи

1258 йилда Ҳулогухон қўшинлари Бағдодни босиб олди.

Аббосийлар халифалиги тугатилди.

Бағдод вайрон қилинди.

Юз минглаб инсонлар ҳалок бўлди.

Кейин мўғуллар Шом томон юриш бошлаб, Дамашқни ҳам эгалладилар.

Навбат Мисрга келган эди.

Ислом олами тарихидаги энг хавфли дамлардан бири бошланганди.

Айн Жалут жанги

1260 йилда Фаластиндаги Айн Жалут ҳудудида мусулмонлар билан мўғуллар ўртасида ҳал қилувчи жанг бўлиб ўтди.

Миср султони Қутуз бош қўмондон эди.

Бейбарс эса армиянинг асосий қўмондонларидан бири сифатида жанг режасини тайёрлашда муҳим ўрин тутди.

Жанг давомида мусулмонлар чекинишни намойиш қилиб, мўғулларни тузоққа тортишди.

Қулай пайтда асосий қўшин ҳужумга ўтиб, мўғул армиясини тор-мор этди.

Бу мўғуллар тарихидаги илк катта мағлубиятлардан бири бўлди.

Айн Жалут ғалабаси нафақат Мисрни, балки бутун Яқин Шарқни мўғуллар ҳукмронлигидан сақлаб қолди.

Султонлик даври

Қутуз вафотидан кейин Бейбарс Миср султонига айланди.

У давлатни ҳарбий, сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан мустаҳкамлади.

У:

армияни қайта ташкил қилди;
чегараларда қалъалар қурдирди;
почта тизимини ривожлантирди;
савдо йўлларини муҳофаза қилди;
давлат бошқарувини такомиллаштирди.

Салибчиларга қарши кураш

Бейбарс даврида салибчиларнинг кўплаб қалъалари бирин-кетин забт этилди.

У:

Қайсария,
Арсуф,
Сафад,
Яффа,
Антиохия

каби муҳим марказларни қўлга киритди.

1268 йилда Антиохиянинг фатҳ қилиниши салибчилар учун жуда катта зарба бўлди.

Бу шаҳар қарийб икки аср давомида уларнинг энг муҳим таянч нуқталаридан бири ҳисобланган.



Аббосий халифалигининг қайта тикланиши

Бағдод қулаганидан кейин мусулмонлар халифасиз қолган эдилар.

Бейбарс Аббосийлар авлодидан бўлган бир шахсни Қоҳирага таклиф қилди.

У ерда янги Аббосий халифалиги рамзий тарзда қайта тикланди.

Бу мусулмон дунёси учун катта маънавий аҳамиятга эга бўлди.

Илм ва маданият

Бейбарс фақат саркарда эмас, илм аҳли ҳомийси ҳам эди.

У:

масжидлар,
мадрасалар,
кўприклар,
карвонсаройлар

қурдирди.

Олимлар, муҳаддислар ва фуқаҳоларни қўллаб-қувватлади.

Шахсий фазилатлари

Тарихчилар Бейбарсни:

жасур,
қатъиятли,
интизомли,
узоқни кўра оладиган,
ҳарбий истеъдод соҳиби

сифатида таърифлайдилар.

У жанг майдонида шахсан қатнашар, аскарлари билан бирга қийинчиликларни бошидан кечирар эди.

Вафоти

1277 йилда Султон Бейбарс вафот этди.

Унинг жасади Дамашқ шаҳрига дафн қилинди.

Бугун ҳам унинг мақбараси тарихий зиёратгоҳлардан бири ҳисобланади.

Тарихдаги ўрни

Кўплаб тарихчилар Султон Бейбарсни ўрта асрларнинг энг буюк мусулмон саркардаларидан бири сифатида баҳолайдилар.

Унинг хизматлари:

Мисрни сақлаб қолди;
Шомни озод қилди;
мўғулларнинг ғарбга юришини тўхтатди;
салибчилар давлатларини жиддий заифлаштирди;
Ислом дунёсида сиёсий барқарорликни тиклашга ҳисса қўшди.

Хулоса

Султон Бейбарс ҳаёти шундан далолат берадики, инсоннинг келиб чиқиши эмас, балки иродаси, меҳнати ва жасорати унинг буюклигини белгилайди. Қипчоқ даштидан қул сифатида олиб кетилган йигит кейинчалик Ислом оламининг энг қудратли султонларидан бирига айланди. Унинг Айн Жалутдаги ғалабаси ва салибчиларга қарши юришлари нафақат ўз даври, балки кейинги асрлар тарихи учун ҳам ҳал қилувчи аҳамият касб этди. Шу боис Султон Бейбарс номи Ислом цивилизациясининг буюк саркардалари ва давлат арбоблари қаторида ҳурмат билан тилга олинади.

Абу Муслим профессор