|

Дантон Жорж-Жак (1759 - 1794) — Буюк француз инқилоби давридаги сиёсий арбоб. Касби бўйича адвокат бўлиб, у инқилобнинг дастлабки кунлариданоқ ёрқин халқ трибуни сифатида илгари чиқди. 1790 йилда Жан-Поль Марат, Камиль Демулен, Пьер-Гаспар Шометт ва бошқалар билан бирга “Кордельерлар” инқилобий клубини ташкил этади. Инқилобий Париж Коммунаси ташкил этилгандан кейин Дантон прокурор ёрдамчиси этиб тайинланди. 1792 йилда Дантон Миллий Конвентга сайланди, у эса уни Белгияга ушбу мамлакат бошқарувини ташкил этиш учун юборди. 1792 йил 10 август қўзғолонидан сўнг, подшоҳлик ҳокимиятининг қулашига олиб келган воқеалар натижасида, Қонунчилик мажлиси Дантонни адлия вазири этиб тайинлади. Душман қўшинларининг яқинлашиши ҳақидаги биринчи хабар келиши билан Дантон инқилобий Францияни ҳимоя қилишни ташкил этиш ва бошқаришга киришди. 1793 йилда Дантон ташаббуси билан инқилобий трибунал тузилди, у эса террор йўлига ўтди. 1793 йил декабрида, инқилоб ютуқлари етарлича мустаҳкамланган деб ҳисоблаб, Дантон террорни тўхтатиш зарурлиги ҳақида фикр билдирди. «Мен таклиф қиламан, — дер эди у, — халқни инқилоб чегарасидан ташқарига олиб чиқмоқчи бўлган ва ўта инқилобий чораларни таклиф қиладиганларга ишонмаслик керак». Шу вақтдан бошлаб Дантон очиқ ва қатъий равишда террор тарафдорларига, энг демократик қатлам вакиллари — Шометт ва Жак-Рене Эберга қарши чиқди ва Максимилиан Робеспьерга улар билан ҳисоб-китоб қилишда ёрдам берди. Аммо ўзи Робеспьерда шубҳа уйғотди, у дантонистлар сиёсатини етарлича инқилобий эмас деб топди. Робеспьер босими остида Дантон ва унинг тарафдорлари 1794 йил 31 мартда ҳибсга олинди ва жирондистлар билан алоқа, давлат маблағларини ўзлаштириш ва бошқаларда айбланди. Суд жараёни ўлим жазоси чиқарилиши билан тугади ва 1794 йил 5 апрелда Дантон ўзининг яқин ҳамфикрлари билан бирга гильотина қилинди.
Жорж Жак Дантон (1759 - 1794) 1759 йил 26 октябрда Арси-сюр-Обда туғилган, вилоят прокурори оиласида тўртинчи ўғил бўлган. У семинарияда, Труа шаҳридаги коллежда (1772–80) ўқиган. Парижга келгач, Дантон прокурор ёрдамчиси бўлиб ишлади, кейин адвокат лавозимини сотиб олди (1787). Париж парламенти суд палаталарида чиқиш қилиб, Дантон ноёб нотиқлик қобилияти туфайли тез орада мижозлар ва шуҳрат қозонди. Бўйи баланд ва жисмоний жиҳатдан кучли инсон бўлиб, хунук, ёпиқ бурни, чечакдан излари тушган ва яралар билан қопланган юзи бор эди, аммо у кучли ва чиройли овоз, жозиба ва ишонтириш санъатига эга эди. 1787–93 йилларда Дантон Габриэль Шарпантьега уйланган, уларнинг уч ўғли бўлган (каттаси гўдакликда вафот этган). Габриэль вафотидан сўнг Дантон Луиза Желига уйланди (1793).
Бастилия олиниши (1789 йил 14 июль) арафасидаёқ Дантоннинг овози парижликларни қуролга чорлар эди. Халқ трибунига хос барча сифатларга эга бўлиб, у тез орада инқилоб раҳбарларидан бирига айланди ва радикал “Кордельерлар” клуби раиси этиб сайланди, шу билан бирга Якобинлар клуби аъзоси ҳам эди.
Дантон 1789 йил 5–6 октябрда камбағаллар Версалга юришда муҳим роль ўйнади. 1791 йилда Англияга қочишга мажбур бўлиб, қайтгач Париж Коммунаси прокурори ўринбосари этиб сайланди. Дантон халқни подшоҳни ағдаришга чақирди (1792 йил 17 июль), Ижроия қўмитаси ва Қўзғолончи Коммунада лавозимларда ишлаб, 1792 йил 10 август қўзғолонини тайёрлашда қатнашди. Монархия ағдарилгандан кейин инқилобий ҳукумат адлия вазири этиб тайинланди. 1792 йил август–сентябрда интервенциячилар ҳужуми вақтида совуққонлигини сақлаб қолган кам сонлилардан бири бўлди. У ҳукуматнинг Парижни тарк этишига йўл қўймади, оммани руҳлантириш ва кўнгиллилар тўплаш учун вилоятларга комиссарлар юборди, Парижда тахминан уч минг шубҳали шахсни ҳибсга олди. 1792 йил 2 сентябрда Қонунчилик мажлиси минбаридан шундай деди: «Жаранглаётган набат қўнғироғи — бу хавотир сигнали эмас, балки Ватан душманларига қарши курашга чақириқдир. Уларни енгиш учун жасорат керак, жасорат ва яна бир бор жасорат, шунда Франция қутқарилади!». Шу билан бирга, адлия вазири бўлган ҳолда Дантон Париж қамоқхоналарида роялистларнинг оммавий судсиз қатл қилинишига (1792 йил сентябрь) йўл қўйгани учун айбдор ҳисобланади. Конвент депутати сифатида Людовик XVI ни қатл этиш учун овоз берди, жирондистларга қарши фаол курашди. Бу даврда у ташқи сиёсат, инқилобий армияни ташкил этиш билан ҳам шуғулланди. 1793 йилда Дантон ташаббуси билан инқилобий трибунал тузилди ва у террор йўлига ўтди. Бироқ жирондистлар тор-мор этилгандан кейин, инқилоб ютуқлари етарлича мустаҳкамланган деб ҳисоблаб, Дантон террорни тўхтатиш зарурлиги ҳақида гапира бошлади. «Мен таклиф қиламан, — дер эди у, — халқни инқилоб чегарасидан ташқарига олиб чиқмоқчи бўлган ва ўта инқилобий чораларни таклиф қилувчиларга ишонмаслик керак». Шу вақтдан бошлаб Дантон террор тарафдорларига, энг радикал қатлам вакиллари — Шометт ва Эберга қарши очиқ ва қатъий чиқди ва Робеспьерга улар билан ҳисоб-китоб қилишда ёрдам берди. Аммо ўзи Робеспьерда шубҳа уйғотди, у дантонистлар сиёсатини етарлича инқилобий эмас деб топди. Робеспьер босими остида Дантон ва унинг тарафдорлари 1794 йил 31 мартда ҳибсга олинди ва жирондистлар билан алоқа, давлат маблағларини ўзлаштириш ва бошқаларда айбланди. Инқилобий трибунал суди ўлим жазоси чиқарилиши билан тугади ва 1794 йил 5 апрелда Дантон ўзининг яқин ҳамфикрлари билан бирга гильотина қилинди. «Бошимни халққа кўрсат, — деди у жаллодга, — у шунга арзийди».
Дантоннинг шахсияти ва фаолияти жуда зиддиятлидир. Француз инқилоби тамойилларини мустаҳкамлашдаги хизматлари инкор этиб бўлмайди. Шу билан бирга, Дантон инқилобдан тез шахсий фойда кутадиган арбоблар қаторига кирар эди. Инқилоб даврида у миллий мулкларни сотиб олиш орқали катта ер бойликларини тўплади. Шахсий бойиш мақсадида армия эҳтиёжлари учун реквизициялардан фойдаланди. Дантон ўзининг етакчилик шон-шуҳрати билан инқилоб чархини тўхтатиб, хотиржам ҳаёт ва мулкдан баҳра олиш истаги ўртасида иккиландилар, аммо фожиали тақдир уни эшафотга олиб чиқди.
Дантон (Danton), Жорж Жак (28.X.1759 - 5.IV.1794) — XVIII аср охиридаги француз буржуазия инқилоби арбоби. Маълумоти бўйича юрист. Арси-сюр-Обда прокурор оиласида туғилган. 1780 йилдан Парижда адвокатлик амалиёти билан шуғулланган, 1787 йилда инқилоб бошланишидан олдин Қироллик судида адвокат бўлган. Инқилобнинг дастлабки кунлариданоқ Дантоннинг илғор қарашлари, унинг нотиқлик истеъдоди унга кенг шуҳрат келтирди. Дантон кордельерлар клубида катта таъсирга эга бўлиб, бу клубнинг демократик талабларини ҳимоя қилган. Бироқ Дантон жуда узоқ вақт монархияни сақлаб қолишни зарур деб ҳисоблаган ва ҳатто Людовик XVI нинг Варенн қочиши (1791 йил 21 июнь) билан боғлиқ инқироз даврида ҳам уни йўқ қилишни талаб қилишга журъат этмаган. 1791 йил июль ойида ҳукумат таъқибларидан қочиш учун Англияга кетган. Парижга қайтгач (1791 йил сентябрь), Дантон демократик ҳаракатда иштирок этди, якобинчиларга яқинлашди; Париж Коммунаси прокурори ёрдамчиси этиб сайланди. 1792 йил 10 август қўзғолонини қўллаб-қувватлади, у монархияни ағдарди, шундан кейин янги ҳукуматда адлия вазири лавозимини эгаллади. 1792 йил август–сентябрь ойларида, австро-пруссиялик интервентлар қўшинларининг Парижга ҳужуми хавфли кунларида, Дантон катта энергия, ташаббус ва инқилобий қатъият намоён қилиб, халқни инқилобий ватанни ҳимоя қилишга чақирди. Унга машҳур сўзлар тегишли: «Ватан душманларини енгиш учун жасорат керак, жасорат ва яна бир бор жасорат!». Карл Маркс, Фридрих Энгельс ва Владимир Ильич Ленин Дантоннинг бу инқилобий чақириқларини юқори баҳолаганлар. 1792 йил сентябрда Дантон Конвентга сайланган. 1793 йилда Дантон биринчи Жамоат қутқаруви қўмитаси таркибига кириб, унинг амалдаги раҳбари бўлди. Ташқи сиёсат масалаларига катта эътибор қаратиб, Дантон «табиий чегаралар» ғоясининг тарафдори бўлган, бошқа давлатларда феодал тартибларни зўравонлик билан йўқ қилишни назарда тутган «инқилобий уруш» режаларини рад этган. Ички сиёсат масалаларида Тог ва Жиронда ўртасидаги кураш кескинлашган сари у тобора четланувчи позицияни эгаллаб, курашаётган партиялар ўртасида муросага келишга ҳаракат қилган. Жирондистларга нисбатан Дантоннинг муросачил позицияси якобинчиларни Дантон ва унинг тарафдорларини 1793 йил июль ойида ташкил этилган янги Жамоат қутқаруви қўмитасидан четлатишга ундади. 1793 йил кузида Дантон вақтинча Парижни тарк этди ва ўз ватанида яшади, бироқ бу вақтда ҳам сиёсий майдондаги воқеаларни диққат билан кузатиб борди. Талон-торож орқали орттирилган пуллар Дантоннинг катта бойлигини ташкил этди. Ташқи томондан инқилоб етакчиларидан бири бўлиб қолган ҳолда, Дантон аста-секин инқилобий диктатура сиёсатидан норози бўлган «янги бойлар» учун жалб этувчи марказга айланди. 1793–1794 йиллар қишида Дантон атрофида тўпланган якобинчиларнинг ўнг қаноти (К. Демулен, Фабр д’Эглантин ва бошқалар) инқилобий террорни юмшатиш, максимум тўғрисидаги қонунни бекор қилиш ва якобинлар ҳукуматига қарши кескин танқидлар билан чиққан мухолиф гуруҳга айланди. 1794 йил 2 апрелда Дантон ва унинг дўстлари Инқилобий трибунал судига топширилди ва 1794 йил 5 апрелда қатл этилди.
Тарихий адабиётларда Дантон номи атрофида катта баҳслар юритилган. А. Олар ва унинг мактаби Дантонни XVIII аср охиридаги француз буржуазия инқилобининг энг йирик арбобларидан бири сифатида улуғлаган. А. Матьез эса, аксинча, Дантонни Максимилиан Робеспьерга қарши қўйиб, унинг танқидида исботланмаган айбловлар — жосуслик айбларини унга юклаган ва инқилобнинг дастлабки босқичларидаги, айниқса 1792 йил кузидаги катта хизматларини инкор этган.
P/S Жорж-Жак Дантон 1794 йил 5 апрелда Француз инқилоби даврида гильотина орқали қатл қилинган.
У Инқилобий трибунал ҳукми билан “инқилобга қарши” деб айбланиб, Максимилиан Робеспьер таъсири остида ҳибсга олинган ва ўлим жазосига маҳкум этилган.
Дантон қатл майдонида жасорат билан турган ва ҳатто жаллодга шундай деган:
«Бошимни халққа кўрсат — у шунга арзийди».
Шу тариқа у гильотинада боши кесилиб ўлдирилган.
A. З. Манфред. Москва. Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 4. ГААГА - ДВИН. 1963. Сочинения: Oeuvres..., P., 1866; Discours, P., 1910. Литература: Нарочницкий А. Л., Крушение дипломатии Дантона в июне - июле 1793 г. (Доклады и сообщения Ист. ф-та МГУ, 1947, в. 6); Далин В. М., Новые док-ты об отношении Бабефа к Дантону, "ВИ", 1959, No 4; Матьез А., Новое о Дантоне, М.-Л., 1928; Bougeart A., Danton. Documents authentiques pour servir а l'histoire de la Révolution française, Brux., 1861; Aulard F. A., Danton, P., 1884; Robinet J. F. E., Centenaire de 1789, Danton homme d'Etat, P., 1889; Madelin E. L. M., Danton, P., (1914); Belloc H., Danton, N. Y., 1928; Wendel H., Danton, В., 1930. Далее читайте: Великая французская революция (глава из кн.: История Франции. (отв. ред. А.З. Манфред). В трех томах. Том 2. М., 1973). Великая французская революция (хронологическая таблица) Исторические лица Франции (биографический указатель). Сочинения: Дантон Ж. Избранные речи. Харьков. 1924. Oeuvres..., P., 1866; Discours, P., 1910. Литература: Левандовский А. Дантон. М. "Молодая гвардия" (ЖЗЛ). 1964 Фридлянд Г.С. Дантон. М. 1965 Молчанов Н. Монтаньяры. М. "Молодая гвардия" (ЖЗЛ). 1989 Левандовский А. Дантон. Ростов-на-Дону. "Феникс" (След в истории). 1997. (переиздание) Нарочницкий А. Л., Крушение дипломатии Дантона в июне - июле 1793 г. (Доклады и сообщения Ист. ф-та МГУ, 1947, в. 6); Далин В. М., Новые док-ты об отношении Бабефа к Дантону, "ВИ", 1959, No 4; Матьез А., Новое о Дантоне, М.-Л., 1928; Bougeart A., Danton. Documents authentiques pour servir а l'histoire de la Révolution française, Brux., 1861; Aulard F. A., Danton, P., 1884; Robinet J. F. E., Centenaire de 1789, Danton homme d'Etat, P., 1889; Madelin E. L. M., Danton, P., (1914); Belloc H., Danton, N. Y., 1928; Wendel H., Danton, В., 1930.
Профессор Абу Муслим тайёрлади
|