(С. Богорадо материаллари асосида)
2000 йил 15 сентябрда Пекин оммавий ахборот воситалари шов-шувли хабар тарқатди: хитойлик археологлар афсонавий саркарда ва Мўғуллар империяси асосчиси Чингизхоннинг қабрини топганини маълум қилдилар.
Асрлар давомида Чингизхоннинг сўнгги манзили олимлар ва хазина изловчиларнинг энг катта сирларидан бири бўлиб келган. Мўғулистон олимлари ва халқи унинг қабри Улан-Баторнинг шимолидаги Бурхан-Халдун тоғида жойлашган, деган ривоятга ишонадилар. Аммо хитойлик тадқиқотчилар дафн жойи Хитой ҳудудида, Олтой тоғлари этакларида, Хитой–Мўғулистон чегараси яқинидан топилганини таъкидлайдилар.
Чингизхон қандай вафот этган?
Чингизхон 1227 йилда тангутларнинг Си-Ся давлатига қарши юриш вақтида вафот этган.
Унинг ўлими ҳақида бир нечта ривоятлар мавжуд.
Бир ривоятга кўра, ёввойи отларни овлаш пайтида унинг оти қўрқиб кетади ва Чингизхон ерга йиқилади. Шундан кейин унинг аҳволи оғирлашади. Саркардалар юришни тўхтатиб, ортга қайтишни таклиф қиладилар, аммо Чингизхон юришни давом эттиришни буюради. Ҳатто ўлимидан олдин ҳам тангутлар тўлиқ мағлуб этилмагунча ўз вафотини сир сақлашни васият қилади.
Бошқа манбаларда эса у:
ўқ ярасидан вафот этгани (Марко Поло ёзган),
чақмоқ уришидан ҳалок бўлгани (Плано Карпинининг қайди),
ёки тангут маликаси Кюр-Белдишин хотун томонидан бўйнига тишланиб, қон кетиши оқибатида ўлгани ҳақида афсона келтирилади.
Бу версияларнинг қай бири тўғри экани номаълум. Бироқ тарихчиларнинг аксарияти Чингизхон 1227 йилда вафот этгани, унинг ўлими эса табиий эмаслиги ҳақидаги фикрга қўшиладилар.
Дафн маросимининг сир сақланиши
Чингизхон юриш вақтида вафот этган. Дунёдаги энг йирик давлатлардан бири ҳукмдори бўлишига қарамай, у ҳаёти давомида кўчманчиларча содда турмуш кечирган.
Марказий Осиё забт этилганидан кейин унинг саркардалари турк совутлари ва дамашқ қиличларини таққан бўлсалар ҳам, Чингизхон эски кўчманчи анъаналаридан воз кечмаган. У халқини ҳам Хитой ва мусулмон мамлакатлари маданиятининг ортиқча таъсиридан эҳтиёт бўлишга чақирган.
Ривоятларга кўра, унинг қабри мутлақо махфий сақланган.
Айтилишича:
қабр устидан мингдан зиёд от юргизилиб, излар йўқ қилинган;
дафн маросимида 2000 киши иштирок этган;
маросимдан кейин уларнинг барчаси сир сақланиши учун қатл этилган;
кейин эса уларни қўриқлаган 800 нафар отлиқ ҳам ўлдирилган;
атроф ҳудудларга махсус қўриқчилар юборилиб, йўлиққан ҳар қандай инсон ҳам йўқ қилинган.

Бу маълумотлар асосан тарихий ривоятлар ва ўрта аср манбаларига таянади, уларнинг барчаси ҳужжатлар билан тўлиқ тасдиқланган эмас.

Замонавий қидирувлар
1990 йилда СССР парчалангач, Мўғулистонга АҚШ ва Япониядан бир қатор археологик экспедициялар келиб, Чингизхон қабрини қидиришга киришдилар.
Мўғулистон ҳукумати уларга бир шарт қўйди: буюк аждоднинг қабри бузилмаслиги керак.
Экспедициялар миллионлаб доллар сарфлаган бўлсалар-да, қабрни топа олмадилар.
Хитойнинг даъвоси
Хитойлик олимлар илмий қизиқиш билан бирга сиёсий манфаатни ҳам кўзлаётгани ҳақида фикрлар мавжуд. Баъзи таҳлилчиларнинг назарича, Пекин шу йўл билан минтақа тарихи билан боғлиқ мавқеини янада кучайтиришга интилади.
Бироқ бу ерда ҳам қарама-қаршиликлар бор.
1950 йилда Хитойда Чингизхон мақбараси қурилган бўлиб, у ерда хоннинг хоки сақланади, деган даъво қилинган. Аммо Урумчи тарих музейи раҳбари профессор Чан Ху бу мақбарадаги қолдиқлар Чингизхонники бўлиши мумкин эмаслигини айтган.
Хулоса
Агар Хитой археологлари топган дафн жойи ҳақиқатдан ҳам Чингизхонга тегишли экани илмий экспертизалар билан исботланса, бу жаҳон археологияси тарихидаги энг йирик кашфиётлардан бири бўлиши мумкин.
Бироқ шуни таъкидлаш лозимки, ҳозирги кунга қадар Чингизхоннинг ҳақиқий қабри аниқ ва умумэътироф этилган ҳолда топилгани ҳақида илмий ҳамжамият томонидан қабул қилинган хулоса мавжуд эмас. Шу сабабли юқорида келтирилган маълумотларнинг бир қисми тарихий ривоятлар ва баҳсли назарияларга асосланган.

Абу Муслим тайёрлади