Чингизхоннинг тўнғич ўғли Жўжи (Жўчи) ҳақидаги энг баҳсли мавзулардан бири унинг насаби ҳисобланади. Ўрта аср манбаларида бу ҳақда турли ривоятлар учрайди, аммо аксарият тарихчилар унинг Чингизхоннинг расмий ва қонуний ўғли сифатида тан олинганини таъкидлайдилар.

Жўжи зинодан туғилганми? Тарихий манбалар ва баҳслар

Муғуллар империяси тарихи ҳақидаги энг машҳур баҳслардан бири Чингизхоннинг тўнғич ўғли Жўжининг келиб чиқиши масаласидир. Ушбу баҳс XIII асрданоқ бошланган бўлиб, сиёсий курашларда ҳам муҳим қурол сифатида қўлланилган.

Бўртанинг асир тушиши

1180-йиллар атрофида Чингизхон (Темучин)нинг рафиқаси Бўрта меркитлар томонидан ўғирлаб кетилади. У бир неча ой давомида меркитлар қўлида бўлади.

Темучин кейинчалик Ванхон ва Жамуха ёрдамида меркитларга қарши юриш қилиб, Бўртани озод қилади.

Орадан кўп ўтмай Бўрта ўғил фарзанд дунёга келтиради. Бу болага «Жўжи» деб исм қўйилади. Муғул тилида «Жўжи» сўзи «келгинди», «меҳмон» ёки «ташқаридан келган» маъноларини англатиши ҳақида фикрлар мавжуд.

Насаб ҳақидаги баҳслар

Бўртанинг меркитлар қўлида бўлгани сабабли баъзи кишилар Жўжининг ҳақиқий отаси меркитлардан бири бўлиши мумкин деган гумонни илгари суришган.

Айниқса, Чиғатой кейинчалик Жўжи билан тортишувларда уни «меркитнинг ўғли» деб ҳақорат қилгани ҳақида "Муғулларнинг махфий тарихи"да маълумотлар келтирилади.

Бу ҳақорат ака-укалар ўртасидаги муносабатларни янада ёмонлаштирган.

Чингизхоннинг муносабати

Манбаларга кўра, Чингизхон Жўжини ҳар доим ўзининг тўнғич ўғли сифатида тан олган.

У:

Жўжига катта улус берган;
муҳим ҳарбий юришларга бошчилик қилдирган;
ворислик масалалари муҳокамасида уни ўз фарзанди деб атаган.

Чиғатой Жўжининг насабини шубҳа остига қўйганида Чингизхон қаттиқ ғазабланган ва:

«Жўжи менинг тўнғич ўғлимдир», деган мазмунда уни ҳимоя қилгани тарихий манбаларда қайд этилган.

Тарихчиларнинг баҳоси

Замонавий тарихчиларнинг аксарияти:

Жўжининг ҳақиқий биологик отаси ким бўлганини аниқлашнинг имкони йўқлигини;
мавжуд маълумотлар сиёсий рақобат таъсирида шаклланган бўлиши мумкинлигини;
Чингизхоннинг ўзи Жўжини ўз фарзанди сифатида тан олгани энг муҳим тарихий факт эканини таъкидлайдилар.

Ислом ҳуқуқи нуқтаи назаридан

Исломда бир аёлнинг никоҳдаги фарзанди, агар эри уни инкор этмаса, шу эрга нисбат берилади.

Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам:

«Фарзанд тўшак соҳибиникидир», деганлар.

Шунинг учун ҳеч қандай қатъий далил бўлмасдан туриб бир шахсни «зинодан туғилган» деб аташ жоиз эмас.

Хулоса

Жўжи ҳақидаги «зинодан туғилган» деган даъво тарихий манбаларда учрайдиган баҳсли ривоятлардан биридир. Буни исботлайдиган қатъий далил мавжуд эмас. Аксинча, Чингизхон уни ҳаёти давомида ўзининг қонуний тўнғич ўғли сифатида тан олган ва унга улкан ҳудудларни бошқаришни ишониб топширган.

Шу сабабли тарихий нуқтаи назардан «Жўжи албатта зинодан туғилган» деган хулоса чиқариш илмий жиҳатдан асосли эмас.

Абу Муслим (профессор)