Тарихга холис назар ташланганида, ҳар қандай босқин ўз номи билан аталиши керак. Бир халқнинг юртини эгаллаш, унинг давлатчилигини йўқ қилиш, аҳолисини қирғин қилиш, маданияти ва қадриятларини оёқости этишни турли мафкуравий шиорлар билан оқлаш илмий ҳам, ахлоқий ҳам жиҳатдан қабул қилиниши мумкин эмас.

“Учинчи Рим” ғояси нима?

“Учинчи Рим” ғояси муайян сиёсий ва диний даъволарни асослаш учун шаклланган босқинчиларнинг мафкуравий назариясидир. Унинг мавжудлиги муайян давлатнинг барча ҳаракатлари адолатли бўлганини англатмайди. Тарихда деярли ҳар бир империя ўз юришларини “муқаддас вазифа”, “маданият олиб келиш”, “тартиб ўрнатиш” ёки бошқа баландпарвоз шиорлар билан изоҳлаган.

Аммо шиорлар босқиннинг моҳиятини ўзгартирмайди.

Босқинни оқлаш — жабрланганлар ҳақини поймол қилишдир

Ўрта Осиё, Кавказ, Сибир ва бошқа ҳудудларда амалга оширилган ҳарбий юришлар оқибатида минглаб инсонлар ҳалок бўлди, шаҳарлар вайрон қилинди, мустақил давлатлар тугатилди ва халқлар сиёсий эркинлигидан маҳрум этилди.

Шундай воқеаларни “учинчи Рим миссияси”, “тарихий вазифа” ёки бошқа мафкуравий иборалар билан безаш, амалда золимни оқлаш ва жабрланганларнинг ҳақини инкор этишдир.

Илм аҳлининг вазифаси

Ҳақиқий олим ёки тарихчи ҳокимиятлар яратган афсоналарни эмас, манбаларни ўрганади. Унинг вазифаси кучли томонни эмас, ҳақиқатни ҳимоя қилишдир.

Тарихни сиёсий манфаат учун қайта ёзиш, босқинчиларни қаҳрамон, уларга қарши юртини ҳимоя қилганларни эса ёмон кўрсатиш илм эмас, балки тарғиботдир.

Хоинлик нимада?

Агар бир инсон ўз халқининг бошидан кечирган қирғинлар, зулмлар ва мустамлакачилик сиёсатини билган ҳолда, босқинчиларни турли мафкуравий тушунчалар билан оқлашга ҳаракат қилса, у тарихий ҳақиқатга қарши чиқади.

Айниқса, мустамлакачиликдан жабр кўрган халқ вакили туриб, босқинни оқлашга хизмат қилиш маънавий масъулият нуқтаи назаридан оғир ҳолатдир. Бу миллат хотирасига беписандлик қилиш, жабрланган аждодлар дардини арзимас нарсага айлантиришдир.

Хулоса

Золим босқинчиларни “учинчи Рим”, “тарихий миссия” ёки бошқа мафкуравий тушунчалар билан оқлаш тўғри эмас. Ҳар қандай босқин босқинлигича қолади, ҳар қандай зулм эса зулмлигича баҳоланади. Илмий ёндашув тарихни афсоналар билан эмас, далиллар билан ўрганишни талаб қилади.

Шунинг учун босқинчиларнинг қилмишларини турли мафкуравий ниқоблар орқали оқлашга уриниш ҳақиқатга эмас, тарғиботга хизмат қилади. Тарихга содиқлик эса зулмни зулм, адолатни адолат деб айтишдан бошланади.

Абу Муслим (профессор)