|

1959 йилдан 1983 йилгача республикага Шароф Рашидов раҳбарлик қилди, унинг бу лавозимга кўтарилиши кўп жиҳатдан Ўзбекистон ССР ривожланишидаги қатъий позицияси туфайли юз берган. Унинг бошқарув даври Ўзбекистон тарихидаги энг яхши саҳифалардан бири ҳисобланади. Рашидов раҳбарлиги даврида В. П. Чкалов номидаги Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси дунёдаги бешта йирик авиация корхонаси қаторига кирди. Бу ерда йилига 60 дан ортиқ йирик самолёт ишлаб чиқарилган. Тошкент трактор заводи йилига 21 мингдан ортиқ трактор, "Тошқишлоқмаш" – йилига 10 мингдан ортиқ пахта териш комбайнлари ишлаб чиқарган. 1969 йилда Ўзбекистонда Мурунтов олтин кони ўзлаштирилди, у ерда ҳар йили 100 тонна олтин қазиб олинган. Рашидов даврида Ўзбекистон ривожланган енгил ва озиқ-овқат саноатига эга бўлган саноат-аграр республикага айланди, оғир саноат ўнлаб марта ўсди. Йирик иссиқлик (Тошкент, 1971 йилдан; Сирдарё, 1975 йилдан; Навоий, Ангрен ГРЭС) ва гидроэлектростанциялар (Чорвоқ, 1972 йилдан) қурилди, газ (Газли кони, 1961 йилдан) ва нефть конларини ўзлаштириш ва бошқа ишлар бошланди. Республика учун бутунлай янги бўлган машинасозлик соҳалари (электротехника, радиотехника, асбобсозлик, авиация ва бошқалар) пайдо бўлди. Ш. Рашидов даврида, 1966 йилда Ўзбекистон пойтахти — Тошкент қайтадан қурилди, янги музейлар, боғлар, театрлар, ёдгорликлар бунёд этилди. 1970 йилда Самарқанднинг 2500 йиллиги нишонланди ва бу муносабат билан Самарқандда катта тадбирлар ўтказилди, шаҳар тарихи музейи, опера ва балет театри очилди. 1977 йилда Ўрта Осиёда биринчи марта Тошкентда метро очилди [229]. 1969 йилда Самарқандда Темурийлар даври санъати тарихи бўйича халқаро симпозиум ўтказилди. 1973 йилда машҳур олим Абу Райҳон ал-Берунийнинг 1000 йиллиги кенг нишонланди, бадиий фильм суратга олинди. Ш.Р. Рашидов мамлакатга раҳбарлик қилган даврда тарихчилар томонидан 1967-1970 йилларда ўзбек ва рус тилларида 4 жилдли Ўзбекистон тарихи ёзилиб, нашр этилди [230]. Рашидов вафотидан кейин Ўзбекистоннинг кўп жилдли умумий тарихлари алоҳида даврлар бўйича айрим жилдлардан ташқари нашр этилмади. Ш. Рашидов даврида Ўзбекистон тарихида биринчи марта ўзбек тилида 14 жилдли Ўзбек Совет Энциклопедияси чиқарилди, шунингдек, алоҳида Тошкент энциклопедияси нашр этилди. Тарихчилар Бухоро, Тошкент, Қўқон, Хоразм ва Қорақалпоғистон АССР тарихига оид алоҳида жилдларни тайёрлаб, нашр этдилар. 1974 йил август ойида Самарқандда Муҳаммад ал-Бухорий таваллудининг 1200 йиллиги (ҳижрий тақвим бўйича) нишонланди, бунинг кульминацияси "Имом ал-Бухорий ва замонавийлик" халқаро конференцияси бўлди. Унда 27 давлатдан 60 дан ортиқ йирик уламолар ва диний арбоблар, жумладан, Жаҳон Ислом Лигаси вакиллари иштирок этди [231]. Ш. Рашидов раҳбарлиги даврида Ўзбекистонда илмий-тадқиқот институтлари сони 1960 йилдаги 64 тадан 1980-йиллар бошида 100 тагача ошди [232]. Ш. Рашидов ташаббуси билан Ўрта Осиёда биринчи марта 1970 йилда Самарқандда Археология институти ташкил этилди. 1970 йилда Ўзбекистон аҳолисининг ҳар 10 минг кишисига 192 талаба тўғри келган [233]. 1975/76 ўқув йилида 9,7 мингта барча турдаги умумтаълим мактабларида 3,8 млн ўқувчи, 273 та ҳунар-техника билим юртларида 117 минг ўқувчи, 187 та ўрта махсус билим юртларида 185,2 минг ўқувчи, 42 та олий ўқув юртида 246,6 минг талаба таҳсил олган. 1975 йилда халқ хўжалигида банд бўлган 1000 кишига 779 киши олий ва ўрта (тўлиқ ва тўлиқсиз) маълумотга эга бўлган (1939 йилда – 61 киши). 1975 йилда илмий муассасаларда (ОТМлар ҳам шу жумлага киради) 30,9 минг илмий ходим ишлаган [234]. Маданият муассасалари тармоғи сезиларли даражада ривожланди. 1975 йил 1 январь ҳолатига кўра 26 та театр фаолият юритган. Энг йирик республика кутубхонаси – А. Навоий номидаги Ўзбекистон ССР Давлат кутубхонаси (4,2 млн нусха китоблар, брошюралар, журналлар ва бошқалар); 6,3 минг оммавий кутубхона (39,8 млн нусха китоб ва журналлар); 31 та музей. 1975 йилда жами 36,0 млн нусхада 2147 номдаги китоб ва брошюралар, жумладан, 1037 номдаги ўзбек тилида (22,5 млн нусхада) нашр этилди. Йиллик тиражи 134,4 млн нусха бўлган 141 та журнал нашр этилган; 257 та газета чиқарилган. Умумий йиллик тираж – 881 млн нусха. Ўзбек тилида 169 та газета чоп этилган. 1970-1980 йилларда Рашидовнинг кўмаги билан Ўзбекистонда учта йирик тарихий сериал суратга олинди: Одил Ёқубов асари асосида "Улуғбек хазинаси", Ойбек романи асосида 10 серияли видеофильм "Алишер Навоий", Камил Яшин романи асосида 17 серияли "Оловли йўллар" сериали. Замонавий Ўзбекистон ҳудудида туғилган жаҳон илм-фани даҳолари: Ибн Сино ҳақида – "Даҳо ёшлиги", Мирзо Улуғбек ҳақида – "Улуғбек юлдузи" каби йирик бадиий тарихий фильмлар биринчи марта суратга олинди. 1966 йилда "Ўзбекфильм" киностудияси базасида мультфильмлар ишлаб чиқариш цехи ташкил этилди. 1968 йилда биринчи ўзбек расмли мультфильми "Жасур чумчуқ" чиқди. 1970-йиллар ўрталарида мультфильм цехи "Қўғирчоқ ва расмли мультфильмлар бирлашмаси"га айланди; Мавзур Маҳмудовнинг "Лочин ва юлдуз балладаси", Назим Тулаходжаевнинг "Саҳродаги кўл", "Хўжа Насриддин" каби мультфильмлар суратга олинди. Рашидов Ўзбекистоннинг ёш шоир ва ёзувчиларини қўллаб-қувватлади. Унинг даврида Ўзбекистон маданиятида Эркин Воҳидов ("Ўзбегим" шеъри муаллифи) ва Абдулла Орипов ("Ўзбекистон" шеъри муаллифи) каби атоқли шоирлар пайдо бўлди. Ш. Рашидов Ўзбекистонга раҳбарлик қилган даврда, академик М. Нурмуҳамедов томонидан филолог Темур Хўжа ўғли томонидан яратилган, гўё "бухоро миллати" мавжудлиги ҳақидаги ғоя танқид қилинди, чунки у тарихий манбаларга зид эди ва ўзбекларни бухороликлар, хоразмликлар, қўқонликлар ва бошқаларга бўлиб, Ўзбекистон ўзбеклари бирлигига нифоқ соларди, аслида эса ўзбеклар аллақачон ягона ўзбек социалистик миллатига айланган эди.
Абу Муслим (профессор)
|