Миллати ва келиб чиқиши

Ялангтош Баходир ўзбек миллатига мансуб, аниқроғи алчин (алчинли) уруғидан бўлган. Алчинлар — Мовароуннаҳрда, айниқса Самарқанд ва атроф ҳудудларда қадимдан яшаб келган ўзбек уруғларидан бири ҳисобланади.

Шу боис, Ялангтош Баходир:

на форс,
на араб,
на «умумий турк»

балки аниқ тарихий маънода ўзбек амири бўлган.

Туғилиши ва даври

Туғилган йили: тахминан 1576 йил
Вафоти: 1656 йил
Даври: Аштархонийлар (Жонийлар) сулоласи ҳукмронлиги

Бу давр Бухоро хонилиги учун сиёсий жиҳатдан мураккаб, аммо маданий жиҳатдан сермаҳсул бўлган.

Лавозимлари ва сиёсий мавқеи

Ялангтош Баходир:

Самарқанд ҳокими (бекларбеги),
амир,
йирик ҳарбий қўмондон, сифатида фаолият юритган.

У фақат маҳаллий ҳоким эмас, балки Бухоро хонилиги сиёсатига таъсир қила олган даражадаги давлат арбоби бўлган.

Самарқанддаги улкан хизматлари

Ялангтош Баходир номи, энг аввало, Самарқанд Регистони билан боғлиқ.

Унинг ташаббуси ва ҳомийлигида:

Шердор мадрасаси (1619–1636)
Тиллокори мадрасаси (1646–1660), барпо этилган.

Бу икки мадраса:

Ислом меъморлигининг шоҳ асарлари, Самарқанднинг рамзи, ўзбек давлатчилиги ва маданиятининг ёдгорлиги ҳисобланади.

Ялангтош Баходир бу қурилишларни:

давлат қудратини кўрсатиш, илм ва динни қўллаб-қувватлаш, Самарқандни қайтадан ислом дунёси марказига айлантириш мақсадида амалга оширган.

Диний ва маънавий қарашлари

Ялангтош Баходир:

сунний Исломга амал қилган,
уламо ва фуқароларни ҳимоя қилган,
мадрасалар орқали илм тарқалишига хизмат қилган.

Унинг қурилишлари фақат меъморий эмас, балки ақидавий ва маънавий баёнот ҳам эди:
яъни Самарқанд — ислом илми ва давлатчилиги маркази эканини намоён қилиш.

Нега Ялангтош Баходир муҳим шахс?

Чунки у:  ўзбек амири сифатида тарихда қолган, қурол билан эмас, илм ва меъморлик билан из қолдирган, шахсий номини эмас, шаҳар ва маданиятни абадийлаштирган.

Кўп ҳукмдорлар уруш билан танилган, Ялангтош Баходир эса мадраса ва маърифат билан.

Ялангтош Баходир:

ўзбек (алчин уруғи), Бухоро хонилигидаги йирик амир, Самарқанднинг қайта гуллашига сабабчи,
исломий илм, меъморлик ва давлатчиликни уйғунлаштирган нодир тарихий шахс.

Қозоқлар Ялангтош Баходирни “қозоқ” дейиши — тарихий-этник атамаларнинг кейинчалик нотўғри талқин қилингани билан боғлиқ. Илмий жиҳатдан у қозоқ эмас.

Нега баъзилар Ялангтош Баходирни қозоқ дейди?

Ялангтош Баходир аслида ўзбек — алчин уруғидан бўлган. Лекин бир нечта омил сабаб бу масалада чалкашлик пайдо бўлган.

1. XVII асрда «қозоқ» сўзи ҳозирги миллат маъносида эмас эди

XV–XVII асрларда:  «қозоқ» сўзи кўп ҳолларда сиёсий-ижтимоий ҳолатни англатган, яъни «эркин юрувчи», «кўчманчи», «султонга боғланмаган» деган маънода ишлатилган.
Шу сабаб:
айрим ўзбек уруғлари,
ҳатто темурий амирлар манбаларда «қозоқона» ҳаёт кечирган деб ёзилган.
Бу миллат эмас, ҳаёт тарзи эди.

2. Алчин уруғи — ўзбек уруғи (қозоқники эмас)
Алчин:
Шайбонийлар ва Аштархонийлар даврида Мовароуннаҳрда (Самарқанд, Бухоро атрофи) ўзбек этник иттифоқи таркибида бўлган.
Қозоқ этногенези эса:
асосан Дешти Қипчоқ ҳудудида,
алоҳида сиёсий йўл билан шаклланган.
Алчин уруғи қозоқ жузлар тизимига кирмайди.

3. Қозоқ тарихнавислигида «умумий туркийлаштириш» тенденцияси бор
XX асрдан кейин:
ҳар бир миллат ўз тарихини кенгайтиришга уринган,
айрим шахслар кейинги миллат тушунчалари билан орқага қараб “ўзлаштирилган”.
Шу жараёнда:
Мовароуннаҳрда яшаган,
Бухоро хонилигига хизмат қилган айрим шахслар қозоқ деб чиқарила бошланган.
Бу — илмий эмас, мафкуравий ёндашув.

4. Ялангтош Баходирнинг бутун фаолияти унинг ким эканини кўрсатади
У:
Самарқанд ҳокими бўлган,
Бухоро хонилигига хизмат қилган,
Регистонда мадраса қурдирган,
Мовароуннаҳр давлат тизимида амал қилган.

Агар у қозоқ бўлганида:
қозоқ хонилиги ҳудудида фаолият юритган бўлар эди,
Бухоро давлат тизимида бунчалик юқори лавозимга чиқиши мумкин эмас эди.

5. Илмий хулоса (жуда аниқ)
Ялангтош Баходир — ўзбек,
уруғи — алчин,
давлати — Бухоро хонилиги,
фаолият майдони — Самарқанд.
Қозоқ деб аташ:

тарихий атамаларни аралаштириш,
ёки кейинги миллат тушунчасини ўтмишга қўллаш натижасидир.

Хулоса

Ялангтош Баходирни қозоқ дейиш —
Темурни туркман, Навоийни форс дейишга ўхшаш хатодир.

Тарихда ҳар кимни ўз жойига қўйиш — миллатчилик эмас, илмий ҳалолликдир.

Абу Муслим (профессор)