Тахтга ўтириши

Қонуний Султон Сулаймон Хон Ҳазратлари дунёдаги умрини шон-шараф билан якунлар экан, дунёнинг энг қудратли қўшинига яна бир ғалаба, Ислом оламига яна бир қалъа ҳадя этди.

Саддам Соколлу Меҳмед Паша донолик ва узоқни кўра билиш қобилиятини тарих саҳнасида яна бир бор намоён этиб, Исломга ва шу билан бирга Усмонли Давлатига яна бир хизмат кўрсатди. Бу хизмат Шарафли Падишоҳнинг вафотини яширишдан иборат эди. Бунга муваффақ бўлганидек, Валиаҳд Шаҳзода Салим Хонни вазиятдан хабардор қилиш учун Ҳасан Човушни бир мактуб билан Кутаҳяга юборди. Ҳасан Човуш саккиз кунда Кутаҳяга етиб борди ва тахтга таклифнома мактубини Султон Салим Хонга топширди. Қирқ уч ёшли Падишоҳ, саккиз ярим йил давом этадиган салтанат ва халифалигини бошлаш учун отини маҳмузлади ва даҳшатли тезликда Истанбулнинг Қадиқўй мавзесида отининг жиловини тортди. Кутаҳядан Қадиқўйга келиш уч кун давом этди. Қадиқўйдан Ускударга ўтган Падишоҳ, опаси Миҳримаҳ Султоннинг саройига тушди ва Падишоҳ ноиби Искандар Пашага хабар юбориб, керакли тайёргарликларни қилишга буюрди.

Искандар Паша хабарни олгач, аввал ҳайрон бўлди, аммо керакли тайёргарликларни бошлаб юборди. Султон Салим мингган салтанат қайиғи Ускудар соҳилидан ажралар экан, Қиз Минораси томондаги тўплар гумбурлаб, қирқ олти йил халифалик ва падишоҳлик даврининг соҳиби Қонуний даври тугаганини, Валиаҳд Шаҳзоданинг II Салим унвони билан аталадиган давр бошланганини эълон қилар эди. Тарихлар Ҳижрий 974 / Милодий 1568 йилни кўрсатарди.

Соколлунинг Вазифасида Қолдирилиши

Падишоҳ II Салим марҳум падишоҳнинг жаназасини кутиб олиш учун ёнига олган енгил отлиқлар полки билан ғоят тезкор саёҳатдан сўнг Белградга етиб келди. Марҳум Падишоҳнинг покиза жасади, таҳнитланган ҳолда бир аравада Белградга келди. Соколлу Султон II Салим келгунича, ҳазрати паноҳийнинг шамоллаш туфайли аравасидан тушмаётганини Қўшини Ҳумоюнга ёяр ва вақти-вақти билан арава ёнига бориб, пардани очиб, Олий Ирода олаётгандек қилиб, шубҳада бўлганларни шубҳаларидан қайтарадиган ҳаракатлар қиларди. Султон Салим Белградга келгунича бунга муваффақ бўлган эди. Султон Салим келгач, энди марҳумнинг вафотини яширишда маъно кўрмагани учун ҳофизларга Қуръони Карим тиловат қилдириб, Улуғ Султоннинг вафот этганини ошкор қилдирди. Бутун аскарлар, кўпни кўрган сарҳад беклари, пашалар, Жаҳон Ҳукмдорининг вафот этгани хабарини ёниқ овозли ҳофизлардан эшитиб, чин юракдан таъсирланиб йиғлай бошладилар.

Султон II Салим ҳузурига келган Саддам Соколлу Меҳмед Пашанинг қўлларини ўпмоқчи бўлди. Бу дунёда кўрилмаган, айниқса Усмонли Давлати тарихида содир бўлмаган ташаббус эди. Ҳа, II Султон Салим камтарликнинг энг буюк намунасини кўрсатар экан, дини бутун мусулмон бўлган Соколлу Меҳмед Паша кибр ва ғурурга берилмасдан, айни пайтда қайнотаси бўлган II Салимнинг қўлини ўпишига йўл қўймаслик учун падишоҳнинг этакларига ёпишиб олди.

Бу мислсиз ҳодиса афсуски мактаб тарихимизда сўзлаб берилмаганидек, ҳеч ким бу воқеанинг самимийлигини англаш йўлига бормаган. Ҳаётининг саҳифаларини беришга ҳаракат қилган Ҳазрат Падишоҳ; Усмонли Падишоҳлари орасида қадрсиз падишоҳлардан қилиб кўрсатилиш бахтсизлигига дучор бўлган. Бундай кўрсатган ёки кўрсатишга уринганлар тушунмаганларки, Падишоҳ бўлиш энг аввал Жаноби Ҳақнинг китоби мубинида буюрганидек «Омонатни аҳлига берингиз» оятига амал қилиш билан бошланади. Мана шу номи зикр этилган II Салим Ҳазратлари бу Илоҳий амрга риоя қилганини Соколлу Меҳмед Паша каби мукаммал ва тадбирли вазирни ўз вазифасида қолишини буюриш билан кўрсатди.

Яничерлар, янги падишоҳдан жулус бахшиши талаб қилдилар. Падишоҳ тайёргарликсиз келгани учун жулус бахшишини қоплашга қодир бўлмаган, аммо ҳаммага бир миқдорда тарқатилган, қолганини Дарсаодатда бериш ваъда қилинган эди. Қўшини Ҳумоюн Дарсаодатга кириб, Тўпқопи саройи олдига келгач, қайси фитнавий ниятнинг маҳсули экани номаълум бўлган бир фитна шамоли Яничарлар орасида тарқалди ва жулус бахшишининг қолгани берилмаслиги ҳақида миш-миш тарқалди. Яничар Падишоҳнинг йўлини тўсиб, икки соатдан бери унинг саройга киришига тўсқинлик қилар, ҳатто тажовузкор сўзлар айтишни бошлаган эдилар. Падишоҳнинг сабри тугаган, бу тўсиқдан жуда дили хира бўлган ҳолда Соколлуга хитобан:

— Вазирим, Лолам, бу фитнани бир бостиргин, қандай хизмат қилишингни кўрай...

Шундан сўнг улуғ вазир, бир неча ҳовуч олтинни исёнчилар устига сочади. Улар, бу ярақлаган олтинларни талашиш учун бир-бирлари билан олиша бошладилар, исёндаги бирликлари йўқ бўлди, очилган йўлдан Падишоҳ ва унинг аҳли саройга кирдилар.

Соколлу Меҳмед Паша давлати абад муддатга яна бир хизмат қилган, Падишоҳ Ҳазратларини саломатликка етказган эди.

Ҳазрат Падишоҳ бу хизмат билан Соколлунинг қадрини яна бир бор тақдирлаб, вазифасини давом эттиришини буюрди. Шундай қилиб, энг тўғри қарор қабул қилинган эди.

Сакизнинг Фатҳ этилиши

Юқорида ҳам айтган эдик. Падишоҳнинг энг муҳим вазифаларининг бошида «Иш билганга, қилич таққанга» ҳақини бериш туради. Ҳижрий 973 / Милодий 1567 йилда марҳум Падишоҳ Қонуний Султон Сулаймон Хоннинг Капитан-и Дарёликка тайинлаган Пиёласи айни пайтда Сакиз Оролини фатҳ этиш билан ҳам вазифалантирилган эди. Сакиз Ороли ўша пайтда Венецияликларга қарашли бўлса-да, бир тур мухторият билан бошқариларди.

Пиёла Паша, 60 кема билан Сакиз олдига келди. Генуяликлар уни кутиб олдилар. Кўплаб совғалар тақдим этдилар. Пиёла Паша, Сакиз Ороли маъмурларининг етакчиларидан 12 кишини кемага таклиф қилиб, уларни ҳибсга олди. Шундай қилиб, Оролнинг ўзини ҳимоя қилишига имкон бермасдан, Оролга аскар тушириб, жимгина фатҳни якунлади ва Орол осмонида Ислом байроғининг шон-шараф билан ҳилпирашини муяссар қилган Аллоҳу Зулжалолга шукроналар ҳадя этди.

Мана шу фатҳ, янги падишоҳнинг муборак қадамлари билан Усмоний тахтга ўтирган пайтларида келди. Падишоҳ, Пиёла Пашани гумбаласти вазирлари қаторига қўшдилар. Шундай қилиб, Ислом давлатига хизмат қилганлар мукофотга эришишини яна бир бор эълон қилган эди. Сакиз фатҳ этилган пайтда тарихлар Ҳижрий 974 / Милодий 1568 йилни кўрсатарди.

Олимлар, Вазирлар Ва Маъмурларнинг Мукофотланиши

Янги падишоҳ II Салимнинг тахтга ўтириши пайтида Яничарларга берилган жулус бахшишларини сўзлаб берган эдик. Усмонли тарихида тахтга ўтган падишоҳлар доимо қўшинга жулус бахшиши беришни одат қилишган эди. Ҳолбуки Усмонли Давлати ташкил топганидан бугунга қадар ўтган икки ярим асрдан ортиқ умрида доимо ўз қўшини билан ўзини кўрсатган ва бутун дунёни ҳаллож пахтаси каби сочган бу қўшин бир жаҳон давлатининг пайдо бўлишига сабаб бўлган эди. Энди бутун дунё давлатлари, марказий давлатда гоҳ элчилар, гоҳ вакиллар билан вакиллик қилинаётган, ўша давлатларнинг ишлари билан шуғулланадиган, уларни музокараларга қабул қиладиган давлат амалдорларининг ҳам; қўшиннинг жанг майдонларида қилич жаранглари, тўп товушлари орасида хизмат кўрсатиши каби дунё сиёсати саҳнасида жанг қилишларини, бунинг ҳам бир тур жанг эканини кўрган ва аниқлаган Ҳазрат Падишоҳ II Салим, аждодларига хилоф ўлароқ, аввало уламо, билимдонлар, вазирлар ва маъмурларга жулус бахшишини кенгайтириб, уларни ҳам молиявий совғалар билан ўз вазифаларига янада бир шижоат билан ёпишишлари йўлига борди.

Саддам Комил Пашанинг «Тарихи Сиёсийя» номли 1324 Истанбул Аҳмед Ихсан матбаасида босилган уч жилдли асарининг биринчи жилдининг 254-саҳифасидан бу жулус бахшишининг қайси мансабларга, қанча ақча (танга) сифатида берганини кўрсатишни лозим топдик. Комил Пашанинг ёзганларини айнан оламиз. «Уламога илк бор жулус ҳадясини берган Султон Салим Хон Соний Ҳазратлари ўлиб, бу ҳам Шайхулислом Эбуссууд Афандининг кўнглини кўтариш мақсадига боғлиқ бўлиб, икки Қозиаскарларга ўттиз минг ақчадан (олти юз дука) ва биттадан сирмали кафтан ва Қозиаскар маъзулларига ушбу ҳадянинг ярми, Истанбул қозисига ўн минг, маъзулларига тўққиз минг, Бағдод мартабалиларига саккиз минг ва ўз синфларига кўра мударрисларга етти мингдан беш минг ақчагача ҳадялар ва ҳаммаларига алоҳида-алоҳида кафтанлар берилган.»

Бу совғалар ва жулус бахшиши шубҳасиз давлатга бир юк келтирган бўлса-да, хорижий давлатларнинг келтирган совғалари, Пиёла Паша ва Пертев Пашанинг Эрдей томонлардаги фатҳларидан келган ўлжалар Хазинаи Ҳумоюнни тўлдириб-тоширган эди.

Австрия, Эрон ва Лаҳистон билан Сулҳ Музокаралари

Зигетвар қалъаси Ислом қўлига ўтгандан сўнг санжак бекларидан Маҳмудбекнинг асир тушиши, баъзи кичик қалъаларни муҳофаза қилаётган бекларнинг чекиниши ва бу қалъаларнинг Австрияликлар қўлига ўтиши Усмонли Давлатининг машҳур Пертев Пашасини — у ўша пайтда учинчи вазир эди — ўша ерларга ўн беш минг татар аскари билан бир айланиб, саксон беш минг кишини асир олишига олиб келди. Бу вазиятдан безиган Австрия Императори Максимилиан уч элчисини ғоят қимматбаҳо совғалар билан Ҳазрат Падишоҳ ҳузурига юборди.

Бу уч элчи совғаларини Ҳазрат Падишоҳ, саддарам ва Иккинчи, Учинчи вазирларга тақдим этгандан сўнг, етти ой давом этган музокаралардан сўнг, ўн тўртинчи йиғилишда сулҳ саккиз йилни ва йигирма беш моддани ўз ичига олган ҳолда имзоланганида Ҳижрий 975 / Милодий 1568 йилни кўрсатарди. Шу пайтда Эрон ва Лаҳистондан келган элчилар аввалги сулҳни таждийд қилишни, яъни янгилашни талаб қилдилар.

Шу кунларда Истанбулда Яҳудий маҳалласида чиққан ёнғин кўп уйларнинг ёнишига (бир ривоятга кўра ўттиз икки минг уйнинг) кулга айланишига сабаб бўлди. Айни кунларда Эрон Шоҳи ўлгани сабабли, давлат Эрон чегарасига аскар юбориб, Ҳазрат Падишоҳнинг ишораси билан янги ўзгаришларни кузатиш ҳушёрлигини кўрсатди.

Меъморлар Падишоҳи Синан

Яничарлар ичида ўсган, Усмонли фатҳларининг ҳар бирида имзоси бўлган, Яничар аскарининг қимматли ва санъаткор фарзанди Меъмор Синан, фатҳ этувчи қўшинларнинг кўп сувлардан ўтиши учун қурган кўприклари, қамал воситалари, чешмалари, масжидлари, жомеълари, камарлар мажмуасига ўзининг таъбири билан «усталик асарим» деган Салимия Жомеъини Эдирне шаҳрида етти йиллик меҳнатдан сўнг яратди ва дунёнинг энг катта гумбазига эга Айясофия Жомеъидан бу имтиёзни олиб, ундан икки аршин кенгроқ гумбазли Салимия Жомеъини бунёд этди. Энди ўрни келганда халқ орасида айтиладиган бир ҳикояни сўзлаб берайлик, кимки бундан бир дарс олса...

«Меъмор Синан; жомеъи шарифни тугатиб, очилиш маросимини ўтказиш учун Ҳазрат Падишоҳ келадиган кунни кутар экан, жомеъ атрофида айланиб юрарди. Икки боланинг бир минорага қараб, ўзаро гаплашаётганини, яна қараб баъзи ишоралар қилаётганини кўради, уларнинг ёнига яқинлашиб сўрайди:

Болалар, ўша минорага қараб-қараб нималардир гаплашяпсизлар, нима гап?

Болалар жавоб беради:

— Ҳой амаки, кўрмайсизми, шу минора қийшиқ.

Меъмор Синан хотиржамлик билан қарайди ва кўз алданиши эканини тушунади.

— Хўш, ўғлим, қайси томонига қийшиқ? — деб сўрайди.

Болалар ихтилофга тушмай, иккаласи ҳам:

— Айнан ўша томонга!

Меъмор Синан дарҳол ўн кишини чақиради:

— Мана бу минорага арқон боғланг ва болалар «бўлди» дегунча тортинг.

Сўнгра болаларга қараб:

— Сизлар ҳам диққат қилинг, бу қийшиқлик тўғрилансин, — дейди.

Одамлар арқонни тортадилар ва тортадилар, болалар:

— Энди бўлди, тўғриланди, — дейишганда,

Меъмор Синан:

— Саломат бўлинглар, Аллоҳ рози бўлсин, қийшиқлик тўғриланди, — дейди.

Болалар кетгандан сўнг арқонни тортганлар Улуғ Меъмордан сўрайдилар:

— Афандимиз, арқон билан минора тўғриланмайди-ку, алҳамдулиллаҳ, ундай қийшиқлик ҳам йўқ. Нега бундай қилдингиз?

Улуғ Синан жавоб беради:

— Булар бола. Агар минора қийшиқ деб бир гап тарқатишса, бу миллат ҳам уни қийшиқ деб қабул қилади, биз бундай қилиш билан «Қийшиқ эмас, биз тўғрилатдик» деган гапни айттирган бўламиз.

Мана, Улуғ Синан бу нафис ҳаракати билан бу сатрларда яна бир бор ёдланди. Аллоҳ унга раҳмат қилсин, қабрини нур билан тўлдирсин. Шу пайтларда Саддам Соколлу Меҳмед Паша Волга дарёси билан Азов денгизини канал орқали бирлаштиришни ўйлади ва дарҳол ишларни бошлади, ҳатто буни амалга оширишни тақозо этувчи сиёсий шартлар пайдо бўлган эди. Шундайки; жаннатмакон Боязид-и Валий замонларидаёқ Россиядан келган элчиларнинг кийимлари нақадар кулгили ва ибтидоий эканига Боязид-и Валий даврини сўзлаганда тўхталган эдик. Мана шу ваҳший ва ибтидоий қавм кейинчалик христианликни қабул қилган ва христианлик ичида ҳам Православ мазҳабини танлаб, дунёнинг энг шалатанг инсонларидан бўлган Юнонлар билан мазҳабдош бўлишган ва бу Европанинг ғайриқонуний фарзанди Юнонлар Рус етакчиларига Византия сулоласи қизларини бериш орқали Русларни «Мегало Идеалларига» шерик қилишга муваффақ бўлган эдилар. Мана, Соколлу Меҳмед Паша Волга, Азов ва Дон дарёлари орасида очишни ўйлаган канал билан Рус тараққиётининг олдини олишга уринганидек, миллатчилик тушунчаларини Ислом қозонида эрита олмаган Эронни ҳам Каспий денгизига ўта оладиган бир ҳарбий флот билан осонгина итоатга келтириш имконини қўлга киритган бўларди. Бунинг дарҳол амалга оширилиши қуйидаги сабабга кўра зарур эди; Руслар, Москва минтақасидаги ўрмонлардан олдинга силжиб, Чор Владимирнинг набираларидан 5-Иван Васильевич Қозон ва Астраханни олиб, Қримга қараб йўл олаётганини кўрсатган эди. Сиёсий вазият шундай бўлганидек, тижорий транспорт ҳам қисқароқ йўлдан амалга ошириладиган бўларди ва энг муҳими бу йўл Усмонлининг бошқаруви остида бўларди.

Бироқ Қрим Хони; Руслар билан Усмонли Давлати ўртасида буфер эканини ўйлаб, бундай канал қурилишининг бу икки давлат ўртасидаги масалаларда ўзининг таъсирини камайтиришига ишонгани учун бу ташаббусга қарши чиқди. Шу пайтда Иван, Астрахан минтақасида Усмонли аскарига тўсатдан босқин қилди, бу босқин эшитилгач, канал ишида ишлашни бошлаган ишчилар асбобларини ташлаб, ҳар бири бир томонга тарқалди. Шу пайтда кўп китобларда бу канал ишларига, Ислом динининг татбиқ қилиниши мумкин бўлмаган жойларга жойлашмаслик мойиллигининг сабаб бўлгани ҳақидаги туҳматлар ҳам жой олади.

Шуни айтамизки, улкан коинотни яратган Қудрат соҳиби Аллоҳ (Ж.Ж.)дир, мулкнинг эгаси Удир, Унинг ҳузуридаги ягона дин эса Исломдир. Мулкнинг ҳар томони Уники бўлганидек, дин ҳам ҳамма жойда татбиқ этилиши мумкин. Ўша замоннинг ва бу замоннинг барча олимлари буни билади. Бу, диннинг, айниқса Ислом динининг тараққиётга тўсқинлик қилади деган ишончни ёйишга уринаётган Ислом душманларининг бир ҳаракати ва туҳматидан бошқа нарса эмас. Буни ўз китобларига тасдиқ сифатида олганлар ҳам ўша Ислом душманларидан фарқ қилмайдилар. Агар ўша пайтда шундай айтилганини, уни етказиш учун ёзганларини айтсалар, ҳеч бўлмаганда бизнинг ожизона тушунтиришимиз каби бир тушунтириш беришлари керак эди. Чунки Жаноби Мавло, мужтаҳидлар юбориб, Исломий масалаларга... ваъда қилган. Бунга ишониш ҳар бир мўминнинг асосий вазифасидир. Хуласо, бу канал иши сиёсий фитналар билан бузилган. Диний қайғу туфайли амалга ошмаган деб айтамиз.

Яман Қитъасининг Фатҳ этилиши

Яман мамлакати Қонуний даврида Жабали Яман томонлардан келиб чиққан Зайдия ҳаракатига саҳна бўлган эди. Зайдия қабиласининг асосчиси бўлган Шамседдин бин Аҳмед ўз наслини Ҳазрати Ҳусайн, шу сабабли Ҳазрати Али (Р.А.)га боғлар ва шундай қилиб Амирулмўминин унвонларини қўллар эди. Зайдия номи Учинчи Имом дейилган Зайнул Обидин бин Ҳусайн (Р.А.)нинг укаси Зайдга мансуб бўлиб, аҳли суннат вал-жамоат билан Зайдийлар ўртасидаги ақида ихтилофларига боғлиқ эди. Улар Мўътазила деб аталади. Ҳижрий 945 / Милодий 1539 йилда Ходим Сулаймон Паша томонидан Зайд ва Адан забт этилган эди. Мустафо Бей бу ерларнинг бошқарувига тайинланган эди. Аммо Таъиз шаҳарчасига қилган фатҳ ҳаракатлари натижасиз қолган эди. Лавозимидан озод қилинган Мустафо Бей ўрнига Мустафо Паша тайин қилинган эди. Унинг ўрнига келган Вайс Паша; Зайдийлар имоми Шарафуддиннинг икки ўғли ўртасидаги ихтилофдан фойдаланиб, улардан Мутаҳҳарга ёрдам бериб, Таъиз шаҳарчасини эгаллаб олди. Ҳижрий 951 / Милодий 1545. Аммо бу Таъиз шаҳарчасини олган Вайс Паша бир муддатдан сўнг ўлдирилди. Бу ўлдиришнинг сабаби Вайс Пашанинг кўрсатган жуда қаттиқ бошқаруви эди. Аммо кўп вақт ўтмай Черкес Ўздамир Паша бу суиқасднинг ҳисобини сўради. Ҳазрат Падишоҳ номидан Санъони ҳам фатҳ этган эди. Вайс Пашанинг ўлдирилгани ҳақидаги хабар девонга етиб келгач, унинг ўрнига Фарҳод Паша тайинланди. Фарҳод Паша Яман аскарларининг янги исёнга тайёрланаётганини кўриб, уларни шиддат билан жазолади ва осойишталикни тиклади. Фарҳод Паша Истанбулга чақирилгач, ўрнига Ўздамир Пашани қолдирди.

Ўздамир Паша етти йил қолган Яманда етти қалъани таслим олиб, минтақада осойишталикни таъминлади. Бу ерларнинг бошқарувини Мустафо Пашага бергандан сўнг, Нил дарёси бўйлаб чўзилган фатҳларга ўттиз минг кишилик қўшин билан киришди ва бу борада Қонунийнинг рухсатини олган эди. Кўп жойларни фатҳ этиб, кўп қалъалар қурдирган, аммо умри поёнига етиб вафот этган эди. Бу муҳтарам зотнинг қабри кейинчалик қадрли ўғли Ўздамирўғли Усмон Паша томонидан қурдирилган.

Яман бекларбегилигига тайин қилинган Қора Шаҳин Мустафо Паша кейинчалик эса Миср волийлигига кўчирилиши орқали Маҳмуд Паша тайин қилинган эди. Бу Маҳмуд Паша «Таъиз» шаҳрини марказ қилиб, «Ҳаб» қалъасини қамал қилди ва азалдан бу қалъага эгалик қилиб келган Назарий оиласининг раисини ҳийла билан ёнига чақиртириб ўлдиртди, қалъани забт этди. Бу бутун минтақадаги арабларнинг нафратига сабаб бўлди. Ўша пайтда Маҳмуд Пашанинг Истанбулга чақирилиши ва унинг ўрнига Ридвон Пашанинг келиши, вазиятни кўриб Боби Олийга батафсил ҳисобот юбориши, бошқа томондан Маҳмуд Паша ҳам вилоятни яхши бошқариш учун Яман қитъасини иккига бўлиш кераклигини билдирган ҳисобот берган эди.

Боби Олий бу ҳисоботларни кўриб чиқди ва Санъо марказ бўлиш шарти билан ички ва тоғли минтақа Санъо бекларбегилиги Ҳасан Пашага, «Забид» марказ бўлиш шарти билан Яман бекларбегилиги Мурод Пашага берилган эди. Ридвон Пашага лавозимидан озод қилиниш насиб қилганди. Бу вазият нафақат ҳокимиятни иккига бўлди, балки кучнинг бўлинишига ҳам сабаб бўлди.

Имом Мутаҳҳар аввал Ҳасан Пашанинг устига юриш қилди. Ҳасан Паша мағлуб бўлганидан, Мутаҳҳар бутун араб қабилалари билан бирлашиб, Мурод Пашанинг устига юриш қилди. Мурод Паша ҳам мағлуб бўлгач, Яман қитъаси қўлдан кетди. Имом Мутаҳҳар; Халифа ва Амирулмўминин унвонларини олиб, ўз номига хутба ўқитди ва мустақиллигини эълон қилди.

Юқоридаги сатрларда ёзган эдик. Нил бўйларида вафот этган Ўздамир Паша айни пайтда Санъо фатҳчиси эди. Энди Имом Мутаҳҳарнинг қўлидан ҳам Яман, ҳам Санъони қутқариш бу зотнинг ўғли бўлган ва она томондан Аббосийлар сулоласига мансуб бўлган машҳур Ўздамирўғли Усмон Пашага топширилган эди. Ўздамирўғли Усмон Паша Ҳизр Хайриддин раиснинг 17 кемасига отлиқ ва пиёда аскарлари билан миниб, Макканинг порти бўлган Жиддага келди. Отлиқларини дарҳол Яманга юборди, ўзи ҳам пиёдалар билан Қизил денгизни кечиб Ҳудайдий портига чиқди. «Забид» шаҳрида чорасиз ўтирган Ҳасан Пашани Қоҳирага юбориб, ўзи ҳеч тўхтамасдан Таъиз устига юриб, Зайдийларнинг қўлидан у ерни олди. Бошқа томондан Синан Паша, ёнига келган Ҳасан Пашанинг Ўздамирўғли Усмон Пашага қарши гап-сўзларини эшита-эшита, Ямандаги Қоҳира қалъасини қамал қилаётган Ўздамирўғли Усмон Пашанинг ёнига келдилар. Қалъани фатҳ этдилар, аммо Имом Мутаҳҳар қочириб юборилди. Ҳа, Яман яна Усмонли Давлатининг бошқаруви остига ўтмоқда эди. Ҳижрий 975 / Милодий 1569.

Ҳасан Паша йўлда Синан Пашага айтганлари билан таъсир қилдим деб ўйларди, аслида Синан Паша сарбоз унвони билан бу вазифада бўлгани учун Ўздамирўғли Усмон Пашанинг муваффақиятини кўра олмасди ва ҳамда ўз рақиби Лола Мустафо Пашанинг тарафдори бўлган Усмон Пашадан аслида ҳам жаҳли чиққан эди. Энг қизиғи, Лола Мустафо Паша Соколлу Меҳмед Пашанинг қариндоши бўлса-да, уни саддарамликда ўз рақиби деб ҳисобларди. Ўзини устига-устак Лола Мустафо Паша жуда қадрли аскар бўлиши билан бирга Ҳазрат Падишоҳ томонидан ҳам қўллаб-қувватланар эди. Севилар эди, дея олмаймиз, чунки бу Падишоҳлар севгини фақат давлатга кўрсатадилар. Бошқа амалдорлар давлатга хизмат қилганларича қўллаб-қувватланадилар, қилган бир хатолари давлатга зарар келтирса, ҳаётларини йўқотадилар. Бу механизм шундай ишлагани учун Усмонли Давлати 622 йил давомида барқарор тура олди. Соколлунинг саддарамликни қўлида тутиши Падишоҳнинг уни севганидан эмас, куёв бўлганидан эмас, Ислом давлатига ҳаққи-рост хизмат қилганидандир. Рақибларининг кураши ўша хизмат истиқболини кўрсатмасдан баъзи шахсий адоват ва ғаразларга асосланган бўлгани учун Падишоҳ қанчалик қўллаб-қувватламасин, ўз саддарамини ағдариш қарорини қабул қила олмасди.

Бу мухолифларнинг борлиги саддамларнинг ўз вазифаларига жуда эътиборли бўлишларини таъминлашга хизмат қиладиган бир босим деб ҳам ҳисоблаш мумкин. Ҳазрат Падишоҳ Соколлуда бир хато ва унинг ўрнига ўтадиган бир куёвни кўрса эди, чангалини урар, Соколлу фалон демасдан четга отарди. Ҳаётининг охиригача бу саддарам билан салтанатини тугатиши тақдирининг мусбат бўлганини кўрсатади.

Ўздамирўғли Усмон Паша, Синан Паша билан тортишгандан кўра, бошқарувни унга қолдириб дарҳол Истанбулга қайтди. Ўздамирўғлининг Истанбулга қайтишидан сўнг Синан Паша Ямандаги Зайдий ҳаракатини тўлиқ йўқ қилишга қаратилган ишлар билан ўтказди. Имом Мутаҳҳар итоатини билдирди ва бу ташвиш тугади. Ҳижрий 976 / Милодий 1570.

Қибриснинг Фатҳ этилиши

Падишоҳ II Салим тахтга ўтирмасдан аввал ҳам Қибрис оролининг фатҳ этилишини кечиктириб бўлмайдиган бир иштиёқ билан истарди. Чунки у Ўрта ер денгизининг ўртасида, тўлиқ таъминот ва Ўрта ер денгизини кузатувчи стратегик нуқта бўлган орол эканини жуда яхши биларди. Кўп тарихлар Ҳазрат Падишоҳнинг Кония Волийси бўлганида унга совға сифатида кема билан юборилган отларни, Қибрис оролини база сифатида ишлатган қароқчилар томонидан мазкур кеманинг забт этилиши ва натижада отларнинг кофирлар қўлига ўтишини ҳеч ҳазм қила олмаганини, бунинг ўчини олиш учун ёниб-куйганини ёзадилар! Қаранг, Аллоҳ учун, буларнинг ёзиш услубига... Эй, инсофингиз қуриб кетсин, отлар кетди деб қайғурилмайдими?

Қолаверса, Илоҳий Каломини олий қилиш учун дунёнинг уч қитъасида жон бериб, шон олган Усмонли Давлати Қибрис оролини бундан ташқаридами тутмоқчи эди? Айниқса, икки жаҳон Сарварининг муборак холаси ўша тупроқларда дафн этилган бўлса, яна минглаб Ислом шаҳидларининг қонлари билан ўша тарихлардан тўққиз аср аввал суғорилган мазкур оролни, Ислом давлатининг давоми бўлган бу аждод, Оролни кофирларга қолдириши керакмиди? Шубҳасиз йўқ. Балки қароқчиларнинг бу талончилиги оролнинг аҳамиятини ҳис эттиргандир. Вақти-соати келганда эса лозим бўлгани қилинди.

Падишоҳ, Қибрисга қилинадиган бу сафарга энг мумтоз қўмондон ва бекларбегиларини ҳамда ҳарбий флотнинг катта бир қисмини вазифадор қилди. Қуруқликка тушадиган кучлар қўмондонлигига Лола Мустафо Паша, Ҳарбий флот қўмондонлигига Пиёла Паша, ҳарбий флот иккинчи қўмондонлигига Муаззинзода Али Бей, шунингдек Анадолу бекларбеги Искандар Паша, Ҳасан ва Баҳром Пашалар, Ҳалаб санжак беги Дарвеш Паша, Румели томонлардан Тирҳола, Ёня, Элбосан, Мора санжак беглари тайин буйруқларини олгач, дарҳол вазифаларига шошилган эдилар.

Қўшини Ҳумоюн уч флотга бўлинган эди. Биринчи флот, март ойида Мурод Раис, апрел ойида Пиёла Паша, май ойида эса Муаззинзода бошқарувида денгизга чиққан эди. Ҳарбий флот жами 360 кемадан иборат эди. Бу кемалар тўп, тўп ўқи, ўқ-дори, отлар, аравалар, озиқ-овқат, хуллас, бир қўшинни барча жиҳозлари ва аскари билан оролга олиб бориб, Лимасол бандаргоҳи олдида тўхтаган ҳарбий флот ҳеч қандай қийинчиликка учрамасдан Ислом аскарларини қуруқликка туширди. Лимасолга яқин Лефтари қалъаси қилинган таслим бўлиш чақириғини қабул қилгани учун, Лола Мустафо Пашанинг кўрсатмаси билан ҳеч кимнинг жони, моли ва номуси мусулмонлардан зарар кўрмади.

Лефтари қалъасининг қаршиликсиз таслим бўлганини кўрган Венецияликлар, мусулмонларнинг қалъага кирмаслигидан фойдаланиб, ўз диндош ва фуқароларини қиличдан ўтказиб, аёллар ва болаларни орол ичкарисига қочирдилар. Бу ҳолатга қарши Лола Мустафо Паша ҳарбий девон тўплади. Пиёла Паша ишни Мағоса бандаргоҳидан бошлаш фикрини билдирди, аммо Лола Мустафо Паша оролнинг маркази бўлган Никосияни қамал қилиш фикрида бўлди ва бу фикрга эътибор қаратилди.

Никосиянинг Қамал Қилиниши Ва Фатҳ этилиши

Никосия қалъаси жуда мустаҳкам қалъа бўлиб, Султон Салим Хоннинг тахтга ўтиришидан сўнг ниятини тахмин қилганлари учун қалъани бир қават яна мустаҳкамладилар. Оролнинг мудофаасида Италян, Арнавут, маҳаллий Румлар вазифа олган, сонлари ўн мингдан зиёд эди. Лола Мустафо Паша денгиз қирғоғидан шаҳаргача бўлган саҳрони қисқа муддатда хавфсизлик остига олган ва етарли қамал қилишни июл ойининг охирида амалда бошлаган эди. Усмонли қўшини бу жангга юз минг кишилик куч билан кирган эди. Никосия қалъаси етти бурждан иборат бўлгани учун, ҳар бир бурч қаршисига биттадан қўмондон тайин этган, қўшинни еттига бўлган ва ҳар бир фирқага еттитадан тўп берган эди.

Қамал етти ҳафта давом этди ва шу пайтда ҳам Қўшини Ҳумоюнга бўлиши мумкин бўлган ҳужумни қайтариш, ҳам оролга келиши мумкин бўлган ёрдамларнинг олдини олиш учун Пиёла Паша 42 кема билан Турк кўлига айланган Ўрта ер денгизида пастга-юқорига айланиб юрди.

Бошқа томонда машҳур адмирал Қилич Али Паша, Тунисдан Баний Ҳафс амирини ҳайдаб чиқарган ва мазкур шаҳарни Испанлардан ҳам қутқарган ва бандаргоҳдан чиқиб, устига келаётганини эшитган тўртта Малта қадиригасини шер панжаси каби урган бир зарбада эгаллаб олган ва бу кемалардан олган байроқларни Ҳазрат Падишоҳга юборган, бу ғалабадан жуда мамнун бўлган Руизамин Халифаси келган бу байроқларни Қибрисда жиҳод қилаётган Ислом қўшинига юборилишини буюрган эди. Мазкур байроқлар Лола Мустафо Пашага етиб келгач, бу зот байроқларнинг Қибрис ҳимоячиларига кўрсатилишини буюрган эди. Байроқларнинг кўрсатилиши Ислом қўшинининг маънавий кучини оширган, бунинг аксига кофирларни чорасизликка солган ва шундай қилиб бошқа жойда қозонилган ғалабанинг душманга билдирилишининг нақадар фойдали экани яна бир бор аён бўлган эди. Чунки бу тактика учта бурчнинг таслим олинишига сабаб бўлган эди.

Бу бурчлар Триполи, Костанза, Подакатаро эди. Эртаси куни Дарвеш Паша кучлари кучли ҳужум билан Никосияни Ислом байроғига бўйсундирдилар. Никосиянинг тушиши, Пафос ва Кирениянинг дарҳол таслим бўлишига олиб келди. Никосиядаги Аясофия Черковини Жомеъга айлантирган сарбоз Лола Мустафо Паша бу ерда Жума намозини адо этгандан сўнг ҳеч тўхтамади ва Мағосага қараб юришга ўтди ва ҳам бандаргоҳни, ҳам қалъани тўпга тутиб қамал остига олди.

Қиш яқинлашгани учун Пиёла Паша ҳарбий флотни олиб Истанбулга қайтган ва Лола Мустафо Паша Мағосанинг қамалини сусайтирмасдан баҳорнинг келишини кута бошлаган пайтда улкан мустаҳкамлашлар ва хандақлар қурдиришни бошлаган эди. Сарбоз шундай хандақлар қаздирган эдики, худди бир кўча кенглигидаги бу хандақлар отга минган одамнинг хандақда юрганда кўринмайдиган даражада чуқурликда эди.

Мағоса ҳимоячилари баҳор келгач, халқни қалъадан чиқардилар. Ислом қўшини қалъадан чиққан тинч аҳолига энг кичик бир аралашувни ҳам қилмади. Ҳолбуки, ўқиганларимиз жуда яхши эслашлари керакки, Жаннатмакон Абдулҳамид Хон Ҳазратларининг сўнгги дамда «Ҳуқуқим шоҳонамда қолиш шарти билан 60 йил Англия ҳукуматига ижарага бераман» иборасини қўшиб тасдиқлаган келишув натижасида бугун 1948 йилдан бери ҳақ даъво қила оладиган Қибрис Турклари 1974 Қибрис чиқарилишидан аввал Рум аскарининг қанчалик катта зулмига дучор бўлган эди. Кофир шундай, биз мусулмонлар эса бу мавзуда ҳали ҳам аждодларимиз кабимиз. Ҳар ҳолда, биз Мағосанинг тушишини сўзлаб беришда давом этайлик.

Бутун қишни қамалда ўтказган қалъа аҳолиси чидам кучини йўқотган ва қалъадан ажралган эдилар. Қалъада Қўмондон Брагадино бошқарувида беш минг Венециялик ва 2500 қурол кўтара оладиган маҳаллий аскар қолган ва мудофаа қилишда давом этишни бошлаган эдилар. Ҳам қалъанинг мустаҳкамлиги, ҳам Брагадинонинг яхши аскар бўлиши оқибатни бироз кечиктирди, аммо кофирга қутулиш имконини бермади. Ислом аскари жуда шиддатли ҳужумлар билан қалъани худди бир шағал уйумига айлантирди. Бир йилга яқинлашган қамал Ислом аскарининг эллик минг шаҳид беришига олиб келди. Барча мудофаа имкониятлари тугаган Брагадино оқ байроқни силлаган ва мард Усмонли Давлати бу таслим байроғини кўрмасликка олмаган ва душман қўмондонининг таслим шартларини кўриб чиқишни қабул қилган ва айтган барча шартлари қабул қилинган, ҳатто аскарларнинг қурол ва ашёларини ҳам олиш шарти қабул қилинган шартлардан бўлганидек, уларга эвакуация учун 15 дона кема ҳам ажратилган эди. Аскарлар кемага минганлар, вайрон бўлган шаҳарнинг калитларини мен топшириш учун Қўшини Ҳумоюнга келаман деган хабарни юборган Брагадино ёнида беш қўмондон ва уч юз аскар билан Сарбоз Лола Мустафо Пашанинг ўтоғига келдилар. Жанг ҳақида бир неча оғиз сўздан сўнг Лола Мустафо Паша, ташиш жараёнида фойдаланишлари учун ўзи берган 15 кема ва унинг экипажининг қайтиб келишини таъминлаш борасида нимани кафил кўрсатишлари мумкинлигини сўраб қолди.

Жавоб жуда жиддий ва даҳшатли эди. «Келишувда бу ҳақда ёзув йўқ.»

Лола Мустафо Паша бу жавобдан сўнг уч қўмондоннинг ўзига гаровга қолдирилишини сўради. Брагадино бу сафар янада беодобона тарзда ўша жавобни такрорлади, устига-устак Пашани аҳдига вафосизликда айблади. Жаҳли чиққан ва 15 кема ва унинг экипажининг оқибатини бир лаҳзага кўз олдига келтирган Лола Мустафо Паша дарҳол буйруқ берди. «Буларнинг ҳаммасини йўқотинг!» Бу буйруқ етарли бўлди ва уларнинг барчаси ҳаёт дафтаридан ўчирилди. Турк дўсти деб таништирилган Ламартин, аслида қуюқ Ислом душмани бўлиб, биз мусулмонлар ёқтирган ҳамма нарсани ёмон кўрган, биз ёқтирмаган ҳамма нарсани яхши кўриб, бизга тавсия қилиш ва эъзозлашга уринган. У ҳам кемалар масаласида Лола Мустафо Пашага ҳақ берадиган тарзда мулоҳаза билдирар экан, яна бу ҳаракатни машҳур «Сен Бартельмеи» қатлиомига тенглаштириб, ўз табиатини очиб ташлаган.

Тарихлар Ҳижрий 978 / Милодий 1570 йил Қибриснинг тўлиғича Давлати Олияга боғланганини эълон қилиш билан вазифадор қилинган эди. Шундай қилиб Хола Султон осмонга ўрлаган минораларни, ўқилаётган Азон-и Муҳаммадияни ва бу йўлда шаҳид бўлган ҳар бир мусулмонни олий мақомидан ва бугун у ерда дини мубин учун навбат кутаётган мужоҳид ва Меҳметчикларни маънавий руҳи билан муҳофаза қилиб, мамнун бўлиб томоша қилмоқда.

Инабаҳти Денгиз Жанги

Қибриснинг фатҳ этилиши бутун христиан оламини катта ғамга ботирган эди. Папа диний обрўсидан фойдаланиб, Қибрисни йўқотиш қайғусини албатта Усмонли Давлати устига қилинадиган бир Салиб юриши ва мусулмонларни паришон қиладиган бир ҳужум билан тасалли бериши мумкин деган фикрни ёйишни бошлаган эди. Бу Салиб юриши Усмонли Давлатининг ташкил топишидан бери ўн учинчи юриш эди. Бу сафарнинг ярмининг харажатини Испанлар, қолган ярмини эса Венеция ва Папалик қоплаган эди. Бу сафар «Муқаддас Иттифоқ» деб аталган эди. Икки юз қадириға, юз кема билан эллик минг пиёда аскар, беш минг денгиз аскари билан мукаммал бир Салиб қўшини тузилган эди.

Салиб қўшини муқобилида Усмонли қўшини қуйидаги куч билан чиққан эди. Муаззинзода Али Паша бошқарувида қадириға, калйўн ва кема сифатида уч юз дона эди. Жазоир бекларбеги Қилич Али Паша, Триполис ғарб бекларбеги Жаъфар Паша, Хайриддин Пашазода Ҳасан Паша, Муаззинзодага ёрдамчи сифатида вазифа олган эдилар. Шунингдек ҳарбий флотда ишлатилган қуруқлик аскарига Пертев Паша қўмондонлик қиларди. Душман ҳарбий флоти билан Мора сувларида мусулмонлар Инабаҳти деган Лепонта мавзеида юзма-юз келдилар. Жангнинг дастлабки лаҳзаларида Муаззинзода шаҳодат шаробини ичган ва у билан бирга икки юзга яқин кема ва минглаб мужоҳидларимиз паришон бўлган эди. Қилич Али Паша денгиз бўриси эканини яна бир бор исбот қилган, қилган мукаммал ва ақлга сиғмас маневрлар билан ҳам ўзига тушган душманларни қаҳрлаган, ҳам ўз қўл остидаги кемаларни саломатлик соҳилига етказа олган эди. Усмонли Давлати бу мағлубиятни жуда ачинарли ҳодиса деб қабул қилган, Ҳазрат Падишоҳ кунлар давомида ғам-андуҳдан ухлай олмаган, жанг шаҳидлари учун Жаноби Ҳаққа юзланган, шаҳодатларининг қабул бўлиши учун кўз ёшлар ичида илтижо қилган, то Қилич Али Паша ҳарбий флотнинг бир қисми ва Ислом аскарининг аксариятини соғ-саломат Дарсаодатга олиб кела олгунича бироз тасалли топган эди. Ҳазрат Падишоҳ уни қучоқлаган ва Капитан-и Дарёлик мансабини ва аслида Улуч Али Паша бўлган лақабини Қилич Али Пашага айлантирган эди.

Усмонли Давлатининг бу мағлубиятидан сўнг озгина муддат ўтгач, Саддарамни зиёрат қилган Венеция элчиси бир пайт Усмонли ҳарбий флотининг учраган мағлубияти ҳақида сўз очганида, улуғ Вазири Аъзам Соколлу Меҳмед Паша «Сиз Инабаҳтида ҳарбий флотимизни ёқиш билан соқолимизни олдингиз, Давлати Олия сизнинг қўлингиздан Қибрис оролини олиш билан қўлингизни кесди, биласиз-ки, олинган соқол янада қалин чиқади, аммо кесилган бир қўлнинг қайтадан чиққани кўрилмаган», деб нафис бир жавоб берган.

Соколлу Меҳмед Паша дарҳол Падишоҳ ҳузурига бориб, ҳарбий флотнинг камчиликларини бартараф этиш учун Олий Ирода талаб қилган ва Падишоҳ ҳам айни фикрда бўлгани учун дарҳол лозимини бажаришга фармон чиқарган.

Бу фармонга мувофиқ Қилич Али Пашани чақирган Вазири Аъзам юз эллик саккиз дона кема қурилишини, бунинг юз эллиги қадириға, саккизи катта ўлчамдаги кема бўлишини ва олти ойдан сўнг денгизга чиқишини талаб қилган эди.

Муддатнинг қисқалиги, материал етишмаслиги бир лаҳзага Капитан-и Дарё Қилич Алини ҳайрон қолдирган ва «қандай қиламиз, бу етишмайди, у йўқ» деб санашни бошлаганида Соколлу, Али Пашани тўхтатиб: «Паша, Паша, Давлати Олия шундай қудрат ва сарватга эгаки, кемаларнинг темирларини кумушдан, арқонларини ипакдан, елканларини атласдан ясатиши мумкин.»

Бу сўзлар бугунги кун тили билан Қилич Али Паша ва кемасозлик ишчиларига бир допинг бўлган, ҳақиқатан ҳам аниқ олти ойда юз эллик саккиз дона кема Турк кўли Ўрта ер денгизида сузиб-сузиб айланиб юрганида дўст ва душман ҳайрат ва лол қолиш ичида ўз тақдирларини яшира олмаган эдилар.

Бу ерда шуни диққатга ҳавола қилмоқчимиз. «Эй азиз миллатимнинг қадрли фарзандлари» деган тафаккурга қаранг. Бу тафаккур тарихларни бундан 410 йил аввал олти ойда 158 кемани денгизга туширган тафаккурнинг бир давомидир, ўз ҳарбий саноатини ўз фарзандларига қурдириш тафаккуридир. Йўқса бу мамлакат ичида фабрика қуришга рухсат бериш тафаккури эмас. Сўнгги етмиш йил ичида иккита жаҳон урушини кўрган ва айниқса бу иккинчисидан 34 йил аввал чиққан Германияга бугун бир миллион биродаримиз борган, у ерда ҳаёт кечирмоқдалар, янада аламлиси бу мамлакат бугун улар юборган валюталарни албатта ҳисоблаш ҳолатига дучор бўлган. Айтамизки, бугунги кунда бундан Милодий 410 йил аввал 6 ойда 158 кемани денгизга тушира оладиган тафаккурга қайтмасдан Ислом миллатига қутулиш кўринмайди. Буни айтаётган тафаккур ҳеч бўлмаганда буни амалга оширишга ниятли тафаккурдир. Бу тафаккур маънавий қадриятларнинг қиймати фақат Исломда мужассам эканини айтаётган тафаккурдир. Ва бу миллий қараш ва миллий онгдир.

Венеция Билан Сулҳ Шартномаси

Қўшини Ҳумоюн очиқ денгизларда ўзини кўрсатгач, Истанбулда бўлган Венеция элчиси, ўз давлати томонидан дарҳол бир сулҳ имзолашга мажбур этилган эди. Кўриниб турибдики, кучли бўлиш бир мағлубиятга қарамай рақибни сулҳга чақириш имконини беради. Бу шартномага жуда эътибор билан қараш лозим. Барча Европа давлатлари келишувдан сўнг якдиллик билан шуни айтганлар: "Бу шартномада мағлуб томон ғолиб каби, ғолиб томон мағлуб каби столга ўтирдилар". Бу сўзлар бизга, Биринчи Жаҳон урушида иттифоқчиларимиз мағлуб ва енгилган ҳолда жангдан чиқиб кетишларига боғлиқ равишда ҳеч бир жангни очиқчасига ютқазмаган Давлати Олия сулҳ музокараларига мағлуб томон сифатида ўтқазилганини эслатади. Бунинг сабаби янги бир аралашувга киришга кучи қолмаганидан экани очиқдир. Шундай қилиб, машҳур оталар сўзи бу ерда яна бир бор зикр этилса, янги бўлади:

«Агар сулҳ ва салоҳиятни истасанг, жангга тайёр тур.»

Энди мазкур шартнома шартларини бу ерда зикр этишни лозим кўрдик. Етти моддадан иборат бўлган шартноманинг биринчи моддаси; Давлати Олиянинг Қибрис Жанги пайтидаги уч юз минг дука баҳоланган уруш харажатини Венеция Жумҳурияти уч йилда тўлайди. Иккинчи модда Венеция Жумҳуриятининг жанг пайтида қўлга киритган Давлати Олияга тегишли тупроқларни қайтариши, учинчи модда Зантенинг тасарруфидан Давлати Олияга йиллик тўланадиган беш юз дукалик солиқнинг минг беш юз дукага кўтарилиши, тўртинчи модда Қонуний Султон Сулаймон Ҳазратларининг аввал имзолаб инъом этган шартларига 2-Султон Салимнинг ҳам риоя қилиши, бешинчи модда Қибрисни тасарруфларидан туфайли Усмонли Давлатига йилига саккиз минг дука миқдоридаги солиқнинг Қибриснинг Усмонли Давлатига ўтиши сабабли бекор қилиниши, олтинчи модда Давлати Олия ва Венециянинг Арнавутликда ва Далмацияда эгалик қилган минтақада эски чегараларига чекинишлари, еттинчи ва сўнгги модда эса; икки томоннинг ҳам уруш пайтида товон тўланадиган мол, товар ва кемаларнинг товони ҳақидаги масала эди. Бу шартнома имзоланганида тарихлар Ҳижрий 981 / Милодий 1573 йилни кўрсатарди.

Туниснинг Фатҳ этилиши

Бу сулҳ имзолангандан сўнг Франция Қироли Шарлькеннинг маънавий фарзанди Испания Қироли Дон Жуан, Тунисни забт этган эди. Қибриснинг фатҳ этилишидан аввал Тунисни Қилич Али Паша фатҳ этган бўлса-да, бу фатҳ фақат шаҳар марказига тегишли эди. Вақт бўлмагани учун шаҳар атрофини Испанлардан тозалай олмаган эди.

Инабаҳти ва ҳарбий флотнинг қайта ташкил этилиши учун ўтказилган вақт давомида Испанлар яна Дон Жуаннинг кўрсатмаси билан Тунисни қайта эгаллаб олган бўлсалар-да, 200 кема билан Тунисга келган Капитан-и Дарё Қилич Али Паша Тунисни қайтадан ва бу сафар асосли равишда фатҳ этиб, Усмонли байроғини узоқ йиллар ҳилпирайдиган тарзда осмонларга кўтарган эди. Бу фатҳда Синан Пашанинг тажриба ва қатъияти жуда яхши натижа олинишига сабаб бўлган. Ҳижрий 982 / Милодий 1574.

Шайхулислом Абус-Сууд Афандининг Ва Ҳазрат Падишоҳнинг Вафоти

Саккиз ярим йил давом этган салтанат даврида Соколлу каби Саддарам ва Шайхулислом Абус-Сууд Афанди каби бир буюк олимнинг борлиги сабабидан тинчликда ҳукм сурган, аммо бошқа тарихлар ёзганидек давлат ишларига қарамаган эмас, балки жуда эътибор берган ва тинимсиз ишлайдиган чархни издан чиқармаслик учун ҳис-туйғуларини жиловлай олган ва бу борада хира бир шахсият каби кўринишга эътибор қаратган. Салтанат даврида кўп фатҳ ва жанглар бўлишига қарамай, ҳеч сафарга чиқмаган падишоҳ унвонини олган.

Жуда севган ва отасининг ёдгори Абус-Сууд Афандининг вафоти ўзида катта қайғуларни пайдо қилган эди. Бу қайғулар энди бир паришонлик ҳолатига айланган, тўлиқ дарвеш ҳаётига мослашишига сабаб бўлган, саройи боғчасига қурдирган раҳматга ўтирар ва узлуксиз Қуръони Карим тиловат қилар, Усмонли Давлатининг боқийлигини бу мубин китобга итоатда кўрганини ҳамсуҳбатларига энг самимий ҳис-туйғулар билан тўлиб-тошиб айтарди. Бир куни ҳаммомда оёғи сирғаниб кетган ва бошини ерга урган ва ўн икки кундан сўнг бир лаҳза ҳам ғофил бўлмаган Улуғ Мавлонинг «қайт» амрига бўйсунган.

Ҳазрат Падишоҳ 52 йиллик умрида саккиз ярим йил Усмоний тахтида Сариқ Салим лақабига қайси хоин қўшмоқчи бўлгани номаълум бўлган «сарохуш» лақаби унга нисбатан қилинган энг катта адолатсизлик эди. Балки тасаввуф аҳли бўлганидан машғулияти бу оламдан ташқарида бўлишидан келиб чиққан «сархушлиги»ни ҳам сарохушлик дейиш мумкин эмаслигини тасаввуф аҳли янада яхши билади.

Ўрта бўйли, мовийсимон кўзли, сариққа яқин қўнғир соққолли бўлган II Салим, олти ўғил, уч қиз, жами тўққиз фарзанд қолдирган, булардан ўз ўрнига Учинчи Мурод унвони билан ўтадиган Валиаҳд Шаҳзода Маниса Волийси эди.

II Салим замонидаги баъзи давлат раҳбарлари қуйидагилар эди: Германияда Максимилиан, Англияда Қиролича Элизабет, Эронда Шоҳ Таҳмосб, Россияда Даҳшатли Иван, Францияда 9-Шарль ва 3-Анри, Папалик мансабида эса 13-Грегор бор эди.

Ҳазрат Падишоҳ Аясофия жомеъидаги турбасида қабр ҳаётини давом эттирмоқда ва иншоаллоҳ қабри Жаннати Аълога очилган бир эшикдир.

Азиз Падишоҳимиз нур ичида ётсин, Жаноби Мавлонинг раҳмати, пайғамбаримиз шафоати устингизга бўлсин.

Султон II Салимнинг Хотинлари Ва Фарзандлари

II Салимнинг хотинлари масаласи бироз чалкаш. Бу ҳолатни ўғли III Муродда ҳам кўриш мумкин. Султон II Салимнинг Нурбону Султон исмли хоними худди бир гул билан баҳорни ўтказган кишининг ҳолатини эслатса-да, албатта вазият ундай бўлмай, хонадон бўлса-да, оила маҳрамиятига анча аҳамият беришдан келиб чиқмоқда. Нурбону Султон ҳақида яҳудий ва италян бўлгани ҳақида ривоятлар бор бўлса-да, Ўзтуна бек яҳудийлик айблови ҳам тўғри эмаслигини илгари суради. Нурбону Султоннинг туғилган санаси Ўзтуна томонидан 1530 деб кўрсатилганидек, вафоти ҳам 1583 йил 7 декабр деб белгиланмоқда. Унинг II Салим билан 1545 йилда Конияда турмуш қурганини ҳам илгари суради муҳтарам Йилмаз Ўзтуна. Никоҳ муддатлари 29 йил давом этди. Нурбону Султон волида, кейинчалик падишоҳ бўлган шаҳзодаси III Муроднинг онаси сифатида волидалик мансабида 8 йил, 11 ой, 23 кун умр кечирган. Исмихон ва Фотима Султонхонимларнинг ҳам онасидир. Кўп хайру эҳсонларнинг соҳибасидир. Вафотида жаназаси Фотиҳ Жомеъидан олиб чиқилиб, Аясофия Жомеъи ҳовлисида эри, II Салимнинг турбасида тупроққа берилди. Чағатой Улучай, бу султонхонимдан ташқари Алдерсон исмли шарқшуноснинг КалеКартаму ва исмини айта олмаган бир хоним ҳақида ҳам сўзлаганини ифода этиб, бир эслатма қилган бўлади. II Салимнинг қиз фарзандларига келсак; Исмихон, Шоҳ, Гавҳархон ва Фотима султонхонимлар бўлиб, булардан Исмихон султонхонимнинг машҳур ва шаҳид саддарам Соколлу Меҳмед Пашанинг хоними эканини биламиз. Шоҳ султонхонимнинг эса эри Чақирчибоши Ҳасан Паша бўлганини, Гавҳархон эса Пиёла Пашанинг хоними сифатида, Фотима султонхоним эса Қанижели Сиёвуш Паша билан турмуш қурганлар. II Салим Хоннинг ўғил фарзандлари III Мурод номи билан Усмонли тахтига ўтирадиган ўғли Нурбону хоним султондан туғилган. 1574 йилда кичиклигида вафот этган ўғли Меҳмед, бошқа томондан III Муроднинг тахтга ўтириши, бу сана 1574 йил 22 декабрдир, айнан бу сана бешта шаҳзоданинг ҳаёт чизиғи кесилган ва бўғилиб шаҳид қилинган вақт оралиғидир. Буларнинг исмлари Сулаймон, Мустафо, Жиҳонгир, Абдуллоҳ ва Усмон шаҳзодалардир. Буларнинг ва булар каби, неча шаҳзодаларнинг ҳаётларининг йўқ қилиниши доимо мунозарали мавзу бўлган. Бизнинг нуқтаи назаримиз тақдирнинг Раббоний бир кўриниши шаклида. Усмонли хонадонига мансуб бўлиш ва ўша хонадонга оид шахс бўлиш, инсоннинг ўз ихтиёри билан таъминлаган феномени эмас. Фақатгина; давлат тушунчасининг инсонни хафа қиладиган чораларни танлаши, ҳис-туйғу ва реализм ўртасида, осонликча топиладиган натижалардан эмас. Аммо бир тарих тушунчаси сифатида бу йўқ қилиш буйруқларини берганларнинг, бизнинг ҳақоратларимизга, ҳақли эканини ўйламайман, бунинг ҳисобини Аллоҳ (ж.ж)га берадилар. Бунинг бевосита бизга алоқадор томони унчалик йўқ, деб ўйлайман. Баъзилар; бу муборак давлатнинг хизмати ва мавжудлигига бўлган душманлигини бу юмшоқ қорни бўлган биродар қатлига асосланиб қилишни истайдиларки, бу тўғри фикр ва муносабат эмас.

II Салимнинг Саддарамлари Ва Шайхулисломлари

II Салим; келган Усмонли тахтида энг катта ёрдамчиси қизи Исмихон Султонхонимнинг эри бўлган тадбирли ва ақлли давлат арбоби Соколлу Тавил Меҳмед Пашага риоя этиб, тинимсиз ишлайдиган давлат чархига аралашмаслик орқали мамлакатига энг хайрли хизматни қилган эди. II Салим Хон, салтанатининг барчасини ягона саддарам билан ўтказган. Шайхулисломларга келсак, ўзининг вафотидан жуда қисқа вақт аввал Абус-Сууд Афандининг вафотидан сўнг бўшаган мансабга Конялик Маҳмуд Ҳамид Афандини олиб келган ва икки шайхулислом билан даврини ўтказган.

Абу Муслим (профессор, сиёсий таҳлилчи)