Бошқурт халқи — Евроосиёнинг марказий қисмида, айниқса ҳозирги Бошқуртистон Республикаси (Россия Федерацияси таркибидаги субъект) ҳудудида истиқомат қилувчи туркий халқлардан биридир. Улар ўзининг бой тарихи, тил ва маданияти, шунингдек, геосиёсий аҳамияти билан Евроосиё маданий манзарасида алоҳида ўрин тутади. Мақолада Бошқуртларнинг келиб чиқиши, тили, этнографияси, дин ва тарихий жараёнлардаги иштироки таҳлил этилади.

Келиб чиқиши ва этногенези
Бошқуртларнинг келиб чиқиши масаласи тарихчилар ва этнологлар орасида узоқ йиллардан бери муҳокама қилиб келинади.
Асосий назариялар:
•    Туркий этногенез: Кўплаб олимларга кўра, Бошқуртлар туркий халқлар қаторида шаклланган ва уларнинг асосий этник ўзаги VII–X асрларда Жанубий Урал ва Волга бўйида яшаған туркий қабилалардан иборат бўлган.
•    Оғуз ва Қипчоқ таъсири: Бошқуртларнинг тили ва маданиятида оғуз ва қипчоқ элементлари бор. Бу уларнинг тарихан оғуз-қипчоқ аралашмасидан келиб чиққанини кўрсатади.
•    Ибтидоий археологик манбалар: Жанубий Уралда топилган археологик топилмалар (ташқи кўриниш, кўмилган одамлар урфи-одатлари) Бошқуртлар билан боғланади.

Тили ва диалектлари
Бошқурт тили — туркий тиллар оиласи, қипчоқ-оғуз гуруҳига мансуб. У Ўзбек, Қозоқ, Татар, Қирғиз тиллари билан тилшунослик нуқтаи назаридан яқинликка эга.
Диалектлари:
1.    Ўрта диалект (нуфузли)
2.    Ғарбий диалект
3.    Шарқий диалект
Бу диалектлар турли тарихий ҳудудлардаги қавмлар билан алоқалар натижасида ривожланган. Бошқурт тили 1920-йилларда кирилл алифбосига ўтказилган ва бугунги кунда Россияда расмий мақомга эга.
3. Дини ва диний жараёнлар
Бошқуртлар Ислом динини X–XII асрларда қабул қилган деб ҳисобланади. Бу жараён Волга Булғарлари ва кейинчалик Қозон хонлиги орқали амалга ошган.

Диний хусусиятлар:
•    Аҳолининг аксарияти — ҳанафий мазҳабидаги сунний мусулмонлар.
•    Исломгача — шаманизм ва анимизм қолдиқлари мавжуд бўлган.
•    Советов даврида диний ҳаёт чекланган бўлса-да, кейинги даврда қайта фаоллашган.

Маданияти ва анъаналари
Бошқурт халқ маданияти — халқ оғзаки ижоди, эпослар, қўшиқлар, ҳунармандчилик ва миллий либосларда намоён бўлади.

Эпик мероси:
•    «Урал батыр» — Бошқурт халқ эпоси бўлиб, у халқнинг дунёқараши, эзгулик ва ёмонлик тушунчасини акс эттиради.
•    Фольклорда кўпинча табиат, қурбонлик, ватан ва жон бериш мавзулари учрайди.

Миллий либос:
•    Бошқурт эркаклари кўпинча тўни ва камар тақадиган либос кийган.
•    Аёллар миллий нақшли сарапандар, зеварлар тақади.
Ҳунармандчилик:
•    Металлдан буюм ясаш, атлас тўқиш, теридан чизма тикиш анъанавий саноат бўлган.

Тарихий жараёнлардаги иштироки
Бошқуртлар Россия империяси ва Совет Иттифоқ тарихида фаол иштирок этган халқлардандир:
•    1557 йилда Бошқуртлар Россия подшолигига қўшилган (ихтиёрий равишда деб кўрсатилади, аслида босиб олинган).
•    XVII–XVIII асрларда бош кўтаришлар, солиқ ва ер сиёсатига қарши қўзғолонларда иштирок этган.
•    Пугачёв исёни (1773–75) — Бошқуртлар кенг иштирок этган.
•    Совет даврида – 1919 йили Бошқурт АССР ташкил этилди (Советлар таркибидаги илк миллий республика).
•    Иккинчи жаҳон урушида юз минглаб Бошқуртлар иштирок этган.

Ҳозирги ҳолати
•    Бошқуртлар ҳозирда асосан Бошқуртистон Республикасида, шунингдек Татаристон, Челябинск, Оренбург, Қозон ва Свердловск ҳудудларида яшайди.
•    Россия статистикасига кўра, бугунги кунда 1,5 миллион нафарга яқин Бошқурт миллатига мансуб киши мавжуд.
•    Маданий тикланиш жараёни давом этмоқда: мактабларда Бошқурт тили ўқитилади, театр, фольклор фестиваллари ўтказилади.
Бошқурт халқи — ўз тарихий мероси, бой маданияти, тил ва дин асосида шаклланган туркий-мусулмон халқидир. Уларнинг тарихий ривожланишида сиёсий мустақиллик, Россия билан муносабат, миллий онг ва Ислом динининг таъсири асосий рол ўйнаган. Замонавий дунёда Бошқуртлар ўз миллий ўзлигини сақлаб қолишга ва ривожлантиришга интилаётган халқ сифатида намоён бўлмоқда.

Абу Муслим (профессор)