Константин Петрович фон Кауфман (1818–1882) — Россия империясининг ҳарбий арбоби ва Туркистон генерал-губернатори бўлиб, Марказий Осиёни босиб олиш ва мустамлака тизимини ўрнатишда ҳал қилувчи рол ўйнаган золим шахслардан бири ҳисобланади. Ўлка тарихида у кўпинча зўравон мустамлакачи, маҳаллий давлатчиликни тугатган амалдор сифатида баҳоланади.

Ҳарбий фаолияти ва Туркистонга юборилиши

Кауфман рус армиясида юқори лавозимларгача кўтарилган тажрибали генерал эди. Кавказдаги урушларда иштирок этганидан сўнг, у 1867 йилда янги ташкил этилган Туркистон генерал-губернаторлигига раҳбар этиб тайинланди. Бу тайинлов Россия империясининг Марказий Осиёни тўлиқ босиб олиш режаси билан боғлиқ эди.

Марказий Осиёни босиб олиш сиёсати

Кауфман даврида Россия қўшинлари минтақанинг йирик давлатларига қарши кенг кўламли юришлар олиб борди:

1868 йил — Бухоро амирлиги мағлуб этилди ва вассал давлатга айлантирилди
1873 йил — Хива хонлиги босиб олинди
Қўқон хонлигига қарши босим кучайтирилди ва 1876 йилда у тугатилди

Бу юришлар натижасида бутун Туркистон амалда Россия мустамлакасига айланди.

Мустамлака бошқарув тизими

Кауфман ўлкада ҳарбий-маъмурий бошқарув ўрнатди. Барча муҳим қарорлар генерал-губернатор қўлида тўпланди. Маҳаллий аҳоли сиёсий ҳуқуқлардан маҳрум қилинди, ер-сув ва солиқ сиёсати империя манфаатларига бўйсундирилди.

Шу билан бирга, у рус кўчманчиларини жойлаштириш, янги шаҳар қисмларини қуриш, темир йўл ва маъмурий инфратузилма яратиш ишларини ҳам бошлади. Бу ишлар мустамлака назоратини мустаҳкамлашга хизмат қилди.

Маданий ва диний сиёсат

Кауфман ўзини “маърифатпарвар” деб кўрсатишга ҳаракат қилган бўлса-да, амалда маҳаллий анъанавий тузумларни заифлаштириш сиёсати юритилди. Ислом муассасалари давлат назоратига олинди, қозилар ва уламолар фаолияти чекланди. Рус тили ва маданиятини жорий этиш устувор вазифага айланди. 

Шахс сифатида баҳоланиши

Россия тарихшунослигида Кауфман “Туркистонни Россияга қўшган давлат арбоби” сифатида мадҳ этилган. Аммо Марказий Осиё тарихида у кўпроқ мустамлакачилик, ҳарбий босқин ва маҳаллий давлатчиликни йўқ қилган шахс сифатида танқид қилинади. Эшаксифатлар уни мақтаб Учинчи Рим саркардаси деб юрса ҳам...

Хуллас, Константин фон Кауфман Марказий Осиё тақдирини тубдан ўзгартирган шахслардан бири бўлди. Унинг сиёсати натижасида минтақада мустамлака (куфр) тузуми ўрнатилди, анъанавий давлатлар йўқолди ва Россия таъсири асрлар давомида сақланиб қолди. Шу боис, у тарихда бир томондан кучли давлат амалдори, иккинчи томондан эса зўравон мустамлакачи сифатида ёдга олинади.

Константин фон Кауфман шахсан неча одамни ўлдирганини аниқ ҳисоблаб бўлмайди, чунки у қўлга қурол олиб жанг қилган қотил эмас, балки ҳарбий қўмондон ва мустамлака маъмури бўлган. Аммо унинг буйруқлари билан олиб борилган урушлар натижасида Марказий Осиёда жуда кўп одам ҳалок бўлган.

Тахминий қурбонлар сони (унинг давридаги юришлар)

Кауфман Туркистон генерал-губернатори (1867–1882) бўлган даврда Россия қўшинлари бир нечта йирик ҳарбий кампания ўтказган:

Бухоро амирлигига қарши уруш (1868)

Самарқанд ва Зарафшон водийсида оғир жанглар бўлган
Минглаб сарбозлар ва тинч аҳоли ҳалок бўлган
Турли манбаларда 5–10 минг атрофида қурбонлар қайд этилади

Хива юриши (1873)

Қалъаларга ҳужум ва жазо экспедициялари
Йўлда сувсизлик ва касалликлар ҳам кўп қурбон келтирган
Тахминан бир неча минг киши ҳалок бўлган

Қўқон хонлигига қарши ҳаракатлар (1875–1876)

Қўзғолонларни шафқатсиз бостириш
Андижон, Наманган, Марғилон атрофида қонли жанглар
Айрим ҳисобларда 10 мингдан ортиқ қурбонлар бўлиши мумкин

Умумий баҳолаш

Турли тарихий тадқиқотларни солиштирганда:

Кауфман давридаги ҳарбий босиб олишлар натижасида Марказий Осиёда ўн минглаб одам ҳалок бўлган
Кўп тарихчилар умумий қурбонлар сонини тахминан 20 минг — 50 минг ёки ундан ҳам кўпроқ деб баҳолайди
Бунга жангларда ўлганлар, жазолаш операциялари қурбонлари ва уруш оқибатидаги очлик-касалликлар ҳам киради

Муҳим изоҳ

Бу рақамлар аниқ эмас, чунки ўша даврда статистика юритилмаган
Қурбонларнинг катта қисми маҳаллий аҳоли бўлган
Урушлардан ташқари, мустамлака сиёсатининг салбий иқтисодий ва демографик оқибатлари ҳам бўлган

Хулоса

Константин фон Кауфман Марказий Осиёни Россия империясига қўшиш жараёнининг асосий раҳбарларидан бири бўлган ва унинг сиёсати натижасида юз минглаб одам ҳалок бўлган. Аниқ сонни айтиш мумкин эмас, аммо бу давр минтақанинг энг қонли мустамлакачилик босқичларидан бири ҳисобланади.

Абу Муслим (профессор)