Сеянтусдаги қатли омм   — рус қўшинлари томонидан тинч бошқирд аҳолисига қарши амалга оширилган оммавий қирғин бўлиб, 1736 йил 24 январь куни Сеянтус қишлоғида содир этилган. 1736 йил 24 январь куни Алексей Тевкелев қўмондонлигидаги рус қўшинлари томонидан қишлоқнинг тахминан   1 минг нафар аҳолиси ўқ билан отиб, найза ва штыклар билан санчиб ўлдирилган,   105 нафар эркак эса омборхонага қамалиб, тириклайин ёқиб юборилган

1736 йилдаги қатли омм

1735—1740 йиллардаги қўзғолонда энг фаол иштирок этганлар   балиқчин бошқирдлари   эди. 1735 йил декабрь ойи охирида Оренбург экспедицияси раҳбарларидан бири   А. И. Тевкелев   Уфадан жазоловчи отряд билан йўлга чиқиб, Бирск орқали Ай дарёси томон йўналди. Юсуп Ариқов ва Тюлькучура Алдагулов бошчилигидаги қўзғолончилар Тевкелевни Балиқчин ва Мурзалар волостлари чегарасидаги тоғли ўтмишларда тор-мор қилишни режалаштирган эдилар. Бу ерда Балиқчин волости оқсоқоли Чекат раҳбарлигида   700 нафар қуролланган отряд   ҳаракат қилар эди. Аммо ҳукуматга содиқ бўлган   мишарлар   қўзғолончиларнинг режалаштирилган ҳаракатлари ҳақида жазоловчи отряд раҳбарларини олдиндан огоҳлантирдилар.
1736 йил 19 январь куни   А. И. Тевкелев   Сеянтус қишлоғига етиб келади ва у ерда қишлоқ аҳолисининг режалаштирилган амалиётга алоқадор эканини билиб олади.
Бундан ташқари, айнан Сеянтусда Тевкелев   бошқирдлар очлик сабабли асирликка таслим бўлишга рози бўлган Верхояицк пристани гарнизонини тўлиқ қириб ташлагани   ҳақида хабар олади.
1736 йил 24 январь куни Тевкелев отряди Сеянтуснинг ўзида қўзғолончилар ҳужумига учрайди. Ушбу воқеаларнинг гувоҳи   П. И. Рычков   қуйидагиларни ёзади:
«Озиқ қишлоқ Сеянтус аҳолиси бўлган бошқирдлар, ўз ёвуз ниятлари ошкор бўлганини билиб, дарҳол қарши чиқишга жасорат қилдилар. Улар юқори жойларда жойлашган аскарларга ҳалокатли ҳужум уюштириб, бир нечта кишини пичоқ билан ярадор қилдилар, бошқалари эса милтиқларга ёпишиб, Ай дарёсида жойлашган ўғрилар йиғинига хабар бериш учун ўрмонга қочмоқчи бўлдилар. Аммо шу заҳоти бутун отрядда хавотир кўтарилиб, ҳаммаси қўмондонлик томонидан қуршаб олинди ва қисқа муддатли қаршиликдан сўнг қўлга олинди. Қишлоқда   аёллари ва болалари билан бирга қарийб минг нафар одам ўқ билан отиб ташланди, драгунлар томонидан   штыклар билан санчилди, ҳукуматга содиқ бўлган   бошқирдлар ва мешчеряклар томонидан эса найзалар билан қириб ташланди. Бундан ташқари,   105 нафар одам битта омборхонага йиғилиб, у ерда олов билан ёқиб юборилди».
Шундан сўнг Тевкелев ва полковник Мартыновнинг жазоловчи отрядлари яна   51 та қишлоқни вайрон қилиб, ёқиб юбордилар,   Балиқчин, Унлар, Қир-Танип волостларида   (ҳозирги Башқирдистоннинг Аскин, Балтачев, Караидел туманлари ҳудудлари)   2 минг нафардан ортиқ одам ўлдирилди.
И. К. Кириллов  , майор   Б. Л. Останков   ва генерал-лейтенант   А. И. Румянцев   қўмондонлигидаги отрядлар томонидан   тахминан 500 та қишлоқ вайрон қилиниб, ёқиб юборилди   (тахминан   3 минг нафар одам ўлдирилди  ), 1737 йилда   Л. Я. Соймонов   қўмондонлигида —   30 та қишлоқ   (тахминан   900 нафар одам  ), 1740 йил июнь—август ойларида эса   725 та қишлоқ   вайрон қилинди.

Бошқирдларнинг Оренбург экспедициясига қарши туриш уринишларига нисбатан подшоҳ маъмурияти томонидан қўлланилган шафқатсиз чоралар  қўзғолоннинг янада кучайишига олиб келди.

«Москва — учинчи Рим» ғояси ва унга эргаштириш хатари

Тарихда рус насронийларининг «Москва — учинчи Рим» деган ақидаси бор. Бу ғояга кўра, гўё Рим қулаган, Константинопол қулаган, энди православ дунёси ва «муқаддаслик» мероси Москвага ўтган emish. Бу — черков-сиёсий даъво, диний ёки илоҳий ҳақиқат эмас.

Муаммо шундаки, бу ғоя асрлар давомида сиёсий босим ва империявий кенгайишни оқлаш воситаси бўлиб келган. У орқали:

бошқа халқлар устидан ҳукмронлик «муқаддас миссия» сифатида кўрсатилган, босқин ва зулм «динни ҳимоя қилиш» ниқобига ўралган,  маҳаллий миллатларнинг тарихи, тили ва эътиқоди иккинчи даражага сурилган.

Кўр-кўрона эргашиш муаммоси

Энг аламлиси — айрим одамлар, айниқса ўзини дин ёки маърифат вакили деб билганлар, ушбу ақидани танқидий ўрганмасдан, уни такрорлай бошлайди. Улар:

тарихни эмас, тарғиботни ўқийди, ҳақиқатни эмас, манфаатни ҳимоя қилади, мустақил фикр ўрнига тайёр шиорларга эргашади.

Бу ҳолат инсонни фикран қарам қилади. Қарамлик эса аввало ақлдан бошланади.

Ислом ва тарих нуқтаи назаридан

Исломда ҳеч бир шаҳар ёки давлат «илоҳий марказ» деб эълон қилинмайди. Ислом:

адолатни марказ қилади,
зулмга қарши туришни буюради,
ҳар қандай империявий даъвони Қуръон ва суннат мезони билан ўлчайди.

Шунинг учун ҳам мусулмон одам, ким бўлишидан қатъи назар, ҳар қандай “муқаддас империя” даъвосини ақл, илм ва адолат билан баҳолаши шарт.

Хуллас, «Москва — учинчи Рим» деган даъво — черков ва сиёсат маҳсули, илоҳий ҳақиқат эмас. Унга кўр-кўрона ишониш эса инсонни ҳақиқатдан узоқлаштиради. Ақлли одам:

эргашмайди, ўрганади;
такрорламайди, таҳлил қилади;
зулмни оқламайди, унга қарши фикр билдиради.

Ҳар қандай ғояни қабул қилишдан олдин уни ўқиб, англаб, солиштириб, кейин хулоса қилиш керак. Акс ҳолда, инсон ўз йўлини ўзи билмаган ҳолда, бошқалар белгилаб берган издан юриб кетаверади.

Шунинг учун ҳам:
ўқиш керак — эргашиш учун эмас, англаш учун.

Абу Муслим (профессор)