Гёбекли Тепе — инсоният тарихи ҳақидаги тасаввурларни тубдан ўзгартирган археологик ёдгорликдир. У нафақат дунёдаги энг қадимий ибодат мажмуаси, балки цивилизация қандай пайдо бўлгани ҳақидаги классик назарияларга жиддий савол қўйган жой сифатида танилган.

Гёбекли Тепе — инсоният тарихи ҳақидаги тасаввурларни тубдан ўзгартирган археологик ёдгорликдир. У нафақат дунёдаги энг қадимий ибодат мажмуаси, балки цивилизация қандай пайдо бўлгани ҳақидаги классик назарияларга жиддий савол қўйган жой сифатида танилган.

Жойлашуви ва кашф этилиши

Гёбекли Тепе ҳозирги Туркиянинг жануби-шарқида, Шанлиурфа шаҳри яқинида жойлашган. Ёдгорлик 1994 йилда немис археологи Клаус Шмидт томонидан илмий жиҳатдан кашф этилди. Аввал бу жой оддий тепалик деб ҳисобланган, аммо қазишмалар унинг жуда улкан ва мураккаб тузилишга эга эканини кўрсатди.

Ёши ва даври

Археологик тадқиқотларга кўра, Гёбекли Тепе милоддан аввалги X–IX минг йилликка (тахминан 11–12 минг йил аввал) тааллуқли. Бу давр:

деҳқончилик ҳали шаклланмаган,
кулолчилик мавжуд бўлмаган,
одамлар асосан овчилик ва теримчилик билан кун кечирган
палеолитдан неолитга ўтиш босқичига тўғри келади.

Меъморий тузилиши

Гёбекли Тепенинг энг диққатга сазовор жиҳати — улкан Т шаклидаги тош устунлардир. Бу устунлар:

5–6 метр баландликда,
оғирлиги 10–20 тонна атрофида,
доира шаклида жойлаштирилган.

Устунлар юзасида:

ҳайвонлар (илон, тулки, қабан, қуш),
рамзий белгилар,
инсон қўллари ва камарбандга ўхшаш тасвирлар
ўйиб ишланган.

Бу эса у ерда маросимий ёки диний мақсад бўлганини кўрсатади.

Диний ва ижтимоий аҳамияти

Кўплаб олимлар Гёбекли Тепени:

ибодатгоҳ,
муқаддас йиғин жойи,
қабилавий маросимлар маркази
сифатида талқин қилади.

Энг муҳим хулоса шундаки:
ибодат ва диний эҳтиёж деҳқончиликдан олдин пайдо бўлган.
Бу эса “аввал қишлоқ хўжалиги, кейин дин” деган қарашни инкор этади.

Нима учун кўмиб ташланган?

Қизиқ жиҳат шундаки, Гёбекли Тепе маълум бир вақтдан кейин онгли равишда кўмиб ташланган. Бу:

диний маросимнинг якунланиши,
янги эътиқод шакли пайдо бўлиши,
ёки ижтимоий тузум ўзгариши
билан боғлиқ бўлиши мумкин. Аниқ сабаб ҳали ҳам баҳсли.

Тарихий аҳамияти

Гёбекли Тепе инсоният тарихи учун қуйидаги муҳим хулосаларни берди:

инсон жамоалари юқори даражада ташкиллашган бўлган;
мураккаб меъморий иншоотлар давлатсиз ҳам қурилиши мумкин;
дин цивилизациянинг сабаби бўлган, натижаси эмас.

Гёбекли Тепе — фақат археологик ёдгорлик эмас, балки инсониятнинг илк дунёқараши, эътиқоди ва жамоавий ҳаётини очиб берувчи калитдир. У инсон ақли ва маънавияти жуда қадим замонлардаёқ юқори даражада бўлганини исботлаб, тарих фанини янги босқичга олиб чиқди.

Абу Муслим (профессор)