Қуйидаги мақолада “атеистик режимлар” деганда асосан коммунистик/маоистик режимлар (СССР, Хитой Халқ Республикаси, Кхмер-Руж, Шимолий  Корея ва ҳ.к.) натижасидаги сиёсий репрессиялар, уларнинг ҳисоб-китоблари ва архив мисоллари таҳлил қилинган. Ҳисоблар турлича ва баҳсли эканини, турли манбалар бир-бирига тўлиқ мувофиқ эмаслигини биринчи ўринда огоҳлантириб ўтаман.

Атеистик (коммунистик) режимлардаги репрессиялар
1. Кириш — нима ҳисобланади ва нега рақамлар фарқ қилади
“Репрессия” деганда одатда қўлга олиш, қамоқ, мажбурий меҳнат лагерлари (гулаглар/кантрол-майдонлари), қатағон, ижтимоий депортация ва ижтимоий/ижтимоий ўлдириш (ожиз ҳолда ўлими) каби ҳодисалар тушунилади. Бу турдаги ҳар бир ҳодиса статистикасида катта нороғланишлар бўлади, чунки:
•    Кейин архив материаллари очилмаган ёки нотўлиқ (ёки очилганларида ҳам қайта талқин қилинган);
•    Ҳукуматлар воқеаларни яширишга уринади;
•    Ҳисоб-китобларда “ривоятлар” (дефекторлар ёки мемуарлар) ва “архив маълумотлари” турлича натижа беради;
•    Баъзилар озиқ-овқат ва етимликдан ёки қуруқ касалликдан ўлганларни сиёсий репрессиялардан ажратади — бу ҳам баҳсли масала.
Шу сабабдан қуйида келтирилган рақамлар манбаларга ва уларнинг методологиясига боғлиқ ҳолда фарқланади. Ниҳоятда юз фоиз тўғри, битта “ақлий” рақам йўқ — биз эса бир неча манбани таққослаб, архив ва илмий таҳлил мисолларини келтирамиз.
2. Бош мисоллар ва энг кўп баҳс қилинган ҳодисалар
2.1. Совет Иттифоқи — 1930-йиллардан кейинги давр, “Буюк террор” ва ГУЛАГ
•    Буюк террор (Great Purge, 1936–1938): давлатнинг ижтимоий-политик тазйиқлари, қамоқ ва оғир жазоларга олиб келган энг катта эпизодлардан бири. Архивларда 1937–1938 йилларда расмий равишда тахминан 681,692 гача экзекуция ва ГУЛАГда яна ўнлаб минглаб ўлимлар қайд этилган. Ижтимоий-тарихий баҳсларда умумий ўлимлар (экзекуция + қамоқда ва чиқаришдан кейинги ўлимлар) 0.95–1.2 миллион атрофида деб баҳоланади. Бу кўрсаткичлар архив маълумотлари ва илмий тахлилларга асосланган (архив маълумотларидан олинган расмий сонлар — бир манбага кўра 681,692 экзекуция; умумий тахминлар эса кенгроқ). (Википедия).
•    ГУЛАГ тизими (1930–1953): охирги 30–40 йил ичида архив тадқиқотлари ва тарихчилар консенсусга келмоқда: 1930–1953 йиллар оралиғида ГУЛАГларда кўп миллионлаб одамлар ўтган ва умуман 1.5 — 1.7 миллион атрофида одамлар қамоқларда ёки улардан кейинги даврда вафот этган (турли манбаларда 1.5–1.7 млн). Бу архив тадқиқотлари (Россия архивлари ва кейинги истражения) билан ҳам тўқнашади. (Википедия).
Архив мисоли: 1990-йиллардан кейин СССРнинг ички ишлар архивлари, НКВД ҳужжатлари тадқиқ қилингани орқали 1937–38 йилги расмий жазолар ва екзекуциялар бўйича аниқроқ рақамлар ошкор қилинди — бу ҳам Conquest ва кейинги тадқиқотчиларнинг тахминлари билан муқося қилинди. (Буюк террор бўйича архив манбалар ва уларнинг таҳлили мавжуд.) (Википедия).
2.2. Хитой Халқ Республикаси — Мао даври (1950–1970-йillar)
•    Ўлділар ва репрессияларнинг турлари: 1949-йилдан кейинги “земляни тиклаш”, интиқом кампаниялари, 1950–60-йиллардаги “ҳукуматга қарши элементлар”га қарши ҳаракатлар, 1958–1962 йиллардаги Катта Сочиқ (Great Leap Forward) оқибатлари (оғир очарчилик), ва 1966–1976 йиллардаги Маданият инқилоби (Cultural Revolution).
•    Катта очарчилик ва Маданият инқилоби рақамлари: бўлган ўлимларнинг бир қисми турли омиллар — қатағонлар, қийноқлар ва очлик сабабли юз берган. Маданият инқилоби даврида турлича баҳс қилинган тахминлар мавжуд: баъзи тадқиқлар 750,000 дан 1.5 миллионгача қатл/воситача ўлдиришлар бўлган деб ҳисоблайди; бошқа ўчоқларда бир неча миллион кишининг ҳалокати даъво қилинади (1970–80 ёзувлари, Chang & Halliday каби ёзувчиларда кенгроқ тезислар). Шунингдек, 1959–61 йиллардаги очарчилик натижасидаги ўлимлар (фақат сиёсий қотиллик эмас, балки иқтисодий сиёсат оқибатлари) тахминан десятки миллионлар даражасида баҳс қилинган — лекин бу омилни тўғридан-тўғри “қасддан репрессия” деб қараш қийин. (sciencespo.fr).
2.3. Камбоджа (Кхмер-Руж) — 1975–1979
•    Кхмер-Ружнинг қатъий репрессияси (Пол Пот режими) — кичик давлатда қисқа муддатда юзлаб минглаб сиёсий қотилликларга олиб келган. Ишланмалар ва ядровой тадқиқотлар энг кўп учрайди: тахминан 1.7 миллион атрофида қурбонлар (турли ҳисоб-китобларга кўра 1.7–2.2 миллион). Бу — мамлакат аҳолисининг катта қисми бўлиб, қўлга олишлар, томонлама очлик, ижобий қийноқ ва мақсадли йўқ қилишлар натижасидир. Архив мисоли: Туол Сенг (S-21) қамоқхонаси ҳужжатлари (тасдиқланган 15,000га яқин тутқун ҳужжатлари ва шахсий карточкалар) рақамларни аниқлашда муҳим манба бўлди; бу ҳужжатлар кейинчалик музей ва архив ҳисобида сақланмоқда. (MacMillan Center Yale).
2.4. Шимолий Корея (Ҳозирги Корея Халқ-Демократик Республикаси)
•    Шоҳсупа ва сиёсий қамоқлар: Ташқи дунёга маълум бўлмаган, лекин қочқинлар, ҳуқуқ-ташкилотлар ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари ҳисоб-китобларига кўра — Қўлдаги сиёсий лагерларда (кван-ли-со) сурат-делолатлар, қатъий жавобгарликлар ва кўплаб ўлимлар мавжуд. Ҳисоблар — баланд номаълум: бешлаб ўн минглардан бир неча юз мингларгача лагерларда ва улар натижасида ўлганлар бўлиши тахмин этилади. Ҳуқуқ ташкилотлари (Amnesty, HRW)нинг ҳисоботлари лагерларда юқори ўлим даражаси ва оммавий ижтимоий назорат ҳақида далиллар келтиради. (Amnesty International).
3. Қисқача ҳисобий-қиёсий соҳа (экасидек)
Тарихий-илмий адабиётда турли тадқиқчилар турлича методлар билан умумий “репрессиялардан ўлганлар”ни ҳисоблашади. Энг машҳур ва машҳур бўлмаган тахминлардан иккиси:
•    “Black Book of Communism” ва Алекс Руммелнинг “Death by Government” каби номлашда бир неча ўқувчилар босқичма-босқич «коммунистик режимлар» натижасида миллионлаб ўлимларни ҳисобга олишади (буюк рақамлар — ўн миллионларча). Бу катта миқдордаги ҳисоб-китоблар тарихий муҳокамада баҳсли; уларнинг методологияси танқид қилинган. (Бу асарларни алоҳида манба сифатида ўқиш мумкин — лекин улар жуда кўп баҳсларга сабаб бўлган.)
•    Архив асосидаги тадқиқотлар (масалан, Россия архивларидан олинган ГУЛАГ ва НКВД маълумотлари) — кўпроқ манбаланган, бироз кўпроқ сақ қарашни тақдим этади: масалан, ГУЛАГда 1.5–1.7 млн дан тўрт йиллар оралиғидаги ўлимлар ва 1937–38 йилларда бир миллионга яқин экзекуция ёки инвестицияга оид ҳисоблар. (Википедия).
4. Архив мисоллари — аниқ ҳужжат ва объектлар
•    СССР НКВД ҳужжатлари (1937–38): расмий жазолар ва экзекуцияга оид тергов ҳужжатлари — баъзи архив маълумотлари бу даврда 681,692 расмий бажарилган экзекуцияни кўрсатади; умумий ўлимлар (қамоқда ва кейинги ўлимлар билан қўшилганда) тахминан 0.95–1.2 млн. (Википедия).
•    ГУЛАГ ҳужжатлари ва қўлёзмалар: 1930–1953 йилларда ГУЛАГ орқали ўтганлар — тахминан 14 млн атрофида (турли манбаларда ҳам шу каби сонлар кўрсатилган), улардан 1.5–1.7 млн ўлган деган консенсус шаклланаётган тадқиқотлар мавжуд. (Википедия).
•    Туол Сенг (S-21) қамоқхонаси ҳужжатлари (Камбоджа): Туол Сенгда сақланганонинг ҳужжатлари, тутқун карточкалари ва фотосуратлар (тахминан 14–17 минг ёки шу атрофида бўлган тутқунлар учун) — бу Кхмер-Ружнинг сиқлиқ системаси, “ақрор-қилинган” шахсларнинг рўйхатлари ва жазоларини тасдиқлайди. Бу ҳужжатлар Кей Пёнг (Tuol Sleng) музейи ва академик тадқиқотлар учун асос бўлди. (Reuters).
5. Таҳлил ва умумий хулоса
1.    Рақамлар турлича ва баҳсли. Бир манба архивга асосланса, бошқаси мемуарлар ва демографик таҳлилларни қўшади — натижа турлича бўлади.
2.    Кенг маънода «репрессия» ва «саясий ўлим» ўртасида фарқ бор. Масалан, Хитойда 1959–61 йиллардаги миллионлаб ўлимлар иқтисодий сиёсат оқибатида бўлган ва бундай ҳалокатларни тўғридан-тўғри фақат сиёсий қотиллик сифатида баҳолаш қийин. Лекин, назарий жиҳатдан, давлат сиёсатлари — иқтисодий, ижтимоий ёки сиёсий — катта одамлар ўлимига олиб келган бўлса ҳам уларнинг жавобгарлиги муҳокама бўлиши керак.
3.    Архивлар очилган жойларда аниқроқ маълумот пайдо бўлди. Масалан СССР архивлари ва Кхмер-Руж ҳужжатлари (Tuol Sleng) тадқиқотларга катта таъсир кўрсатди. Бироқ баъзи мамлакатларда (НКДР каби) архивлар очилмаган / дастлабки манбалар ноаниқ бўлгани сабабли, тахминлар катта диапазонда қолади. (Википедия).
4.    Маъмурий ва архив мисоллари муҳим: аниқ ҳужжатлар (қамоқ ёки экзекуция протоколлари, тутқун карточкалари, лагер ёзувлари) тарихчиларга энг ишончли асосни беради — шунинг учун архивлар очилишининг аҳамияти катта.
6. Практик тавсиялар — тарихни ўрганиш ва манбаларга ёндашув
•    Ҳар бир рақамни бир нечта, мустақил, юқори сифатли манба билан текширинг (архив, илмий мақола, халқаро ҳуқуқ ташкилотлари ҳисоботлари).
•    Рақамларнинг методологиясини текширинг: бу демографик тахминларми, расмий жазолар ёки мемуарларми? Ҳар бири ҳақиқий ҳолатга бошқача таъсир кўрсатади.
•    Агар сизни махсус давлат ёки давр қизиқтирса (масалан, фақат 1937–38 СССР ёки 1966–76 Хитой Маданият инқилоби), мен ҳар бир ҳолат бўйича кенгроқ, цитаталанадиган манбалар ва архив ҳужжатлари билан батафсил таҳлил тайёрлаб бера оламан.

Манбалар (танланган, муҳим манбалар — оқилона ҳамда турли хил ҳолатлар учун)
•    Great Purge — Википедия (архивланган расмий рекордлар ва тарихий муҳокама). (Википедия)
•    Gulag — архив тадқиқотлари ва илмий синтезлар (гулогда ўлганлар учун 1.5–1.7 млн тахминлари). (Википедия)
•    Yale — Cambodian Genocide Program (Кхмер-Руж ва 1.7 млн тахмини). (MacMillan Center Yale)
•    Reuters (2025) — Кхмер-Руж манбалари ва Tuol Sleng ҳақида яқин тарихий янгилик ва архив мисоллари. (Reuters)
•    SciencePo / академик талқинлар — Cultural Revolution ҳудудий ўлдиришлар ва тахминлар. (sciencespo.fr)
•    Amnesty International / Human Rights Watch — Северная Корея ва сиёсий қамоқлар тўғрисидаги ҳисоботлар. (Amnesty International)

Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)