Иван IV (Грозний) — XVI асрдаги Рус подшолигининг илк подшоҳи ва унинг давлат сиёсатида қаттиққўллик ва марказлаштириш ғоялари устувор бўлган ҳукмдор ҳисобланади. Унинг ҳукмронлик даврида амалга оширилган йирик ҳарбий кампаниялардан бири — 1552 йилда Қозон хонлигининг забтидир. Бу воқеа фақат ҳарбий ғалаба эмас, балки православ империя (учинчи Рим) қуриш ғоясининг амалий қадами бўлган. “Қозоннинг забти православ империясини қуриш йўлидаги улкан режанинг бир қисми эди” деган таъбир тарихий воқеликни тўла акс эттиради.

Қозон хонлиги ва Москва ўртасидаги муносабатлар

XV аср охири ва XVI аср бошларида Қозон хонлиги мустақил давлат сифатида Москва билан иқтисодий ва ҳарбий алоқаларни олиб борган. Савдо-сотиқда Дон ва Волга йўллари катта аҳамиятга эга бўлган. Бироқ чегара низолари ва ҳарбий тўқнашувлар туфайли муносабатлар тез-тез ёмонлашиб турган. Иван Грозний даврига келиб, Москва давлатининг стратегик мақсади — Қозонни тўлиқ ўз назоратига олиш бўлди.

Қозон юриши ва забти

1552 йилда Иван Грозний катта ҳарбий юришга тайёргарлик кўрди. Минглаб сарбозлар, замонавий тўплар ва муҳандислик қурилмалари билан Москва қўшинлари Қозонга йўл олди. Қамал бир неча ҳафта давом этди. 1552 йил октябрда шаҳар қулади.

Бу забт фақат ҳарбий ҳаракат эмас, балки сиёсий рамзга айланди. Қозоннинг қулаши билан Москва давлатининг Волгабўйи (туркийлар) устидан ҳукмронлиги таъминланди.

Қирғин ва аҳолига муносабат

Қозон қулаганидан сўнг шаҳарда кенг кўламли қирғин бошланди. Минглаб татарлар ва бошқа мусулмон аҳоли ё ўлдирилди, ё қулликка олинди. Масжидлар йиқитилди, улар ўрнига православ черковлари қурилди. Бу ҳаракатлар аҳолини қўрқитиш ва диний ассимиляция сиёсатининг бир қисми эди.

Геноцид ва демографик оқибатлар

Қозон забтидан кейин татар аҳолисининг катта қисми йўқ қилинди ёки мажбурий кўчирилди. Қолганлари эса маданий ва диний босим остида яшашга мажбур бўлди. Татар маданияти, тили ва диний ҳаётига катта зарба берилди. Бу жараён демографик тузилишда ҳам ўзгаришларга олиб келди — православ аҳоли кўчирилиб келтирилди ва маҳаллий ерлар мустамлакага айлантирилди.

Православ империяси ғояси

Иван Грозний сиёсатида православ дин марказий ўрин эгаллаган. Қозоннинг забти бу ғояни амалга оширишнинг муҳим босқичи бўлди. Москва ўзини “Православиянинг ҳимоячиси” сифатида намоён қилиб, Волгабўйи ва кейинчалик Сибирга кенгайиш сиёсатини давом эттирди.

Хуллас, 1552 йилдаги Қозоннинг қулаши тарихда ҳарбий ғалаба сифатида эмас, балки маҳаллий аҳолига қарши амалга оширилган қўпол қирғин ва ассимиляция сиёсати сифатида ҳам қолди. Бу воқеа православ империя қуриш йўлидаги муҳим қадам бўлди, бироқ татар халқи учун маданий ва демографик фожеа олиб келди.

Абу Муслим

(Тарих илми сайтининг бош муҳаррири, профессор)