Михаил Илларионович Кутузов (1745–1813) Россия тарихида Наполеонга қарши курашдаги ролидан келиб чиққан ҳолда қаҳрамон сифатида танилган ҳарбий саркарда сифатида кўп тилга олинади. Бироқ унинг фаолиятининг бошқа жиҳатлари — айниқса, Туркий халқларга қарши амалга оширилган ҳарбий ҳаракатлари, босқини ва аҳолига зулм кўрсатган сиёсати — кўпинча етарлича ёритилмаган. Ушбу мақолада Кутузовнинг Чор Россияси хизматида бўлиб, мусулмон ва Туркий халқларга қарши қилган ҳаракатлари таҳлил қилинади.
Кавказ ва Қримдаги ҳаракатлари
Кутузов фаолиятининг илк босқичларида Кавказ ва Қримда хизмат қилган. Хусусан, 1783 йилда Қрим ханлигининг Россия томонидан илова қилинишида у муҳим роль ўйнади. Қримнинг босиб олиниши натижасида туркий халқлар ўз мустақиллигидан маҳрум бўлди ва диний-иқтисодий эзгуликка қарши оммавий тажовузлар бошланди. Масжидлар ёпилди, қозилик тизими йўқ қилинди ва руслаштириш сиёсати кучайтирилди.
Кутузов 1787–1791 йиллардаги Россия–Усмонли урушида генерал бўлиб, Дунай водийсидаги Туркий ва мусулмон аҳолиси ундан жуда кўп зулмларга учраган. Ушбу жанглар давомида аҳоли катта талафотларга учради ва кўчириш сиёсатлари амалга оширилди. (Геноцид)
Қрим татарларига нисбатан сиёсат
Қримнинг босиб олинишидан сўнг Кутузов иштирок этган амалиётлар қаторида Қрим татарларини оммавий равишда Россиянинг ички ҳудудларига кўчириш, уларнинг ерларини тортиб олиш ва уларни иқтисодий заифлаштириш каби ҳаракатлар бор эди. Бу аҳолининг диний ва миллий ўзлигини йўқотишга қаратилган бўлиб, унинг натижасида Қримда демографик ва маданий ўзгаришлар юз берди.
Кутузовнинг Усмонли давлатига қарши урушлардаги иштироки
Унинг сўнгги ҳарбий фаолиятлари ҳам асосан мусулмон халқларга қарши қаратилган. 1811–1812 йиллардаги Россия–Усмонли урушида Кутузов қайтадан Дунай ҳудудларида фаол бўлди. Бу урушлар пайтида Болғария, Добружа ва Бессарабиядаги туркий аҳоли зулмга учради, кўпчилик ўлдирилди ёки ўз юртларидан кўчирилди. Кутузов томонидан амалга оширилган босқинлар аҳолининг қатлиомларга учраши, масжид ва мадрасаларнинг ёниб кетиши билан якунланди.
Кутузовнинг ҳарбий маҳорати ва Россия тарихи учун қўшган ҳиссаси таъриф қилинган бўлса-да, унинг Туркий ва мусулмон халқларга қарши қаратилган ҳаракатлари ҳам тарихда адолат билан баҳоланиши лозим. Унинг фаолияти фақат Наполеонга қарши кураш билан эмас, балки мусулмон халқларнинг миллий озодлиги ва диний эркинликларини бўғиш билан ҳам боғлиқдир. Бу эса, унинг шахсияти ва меросини қайтадан баҳолаш заруратини туғдиради.

Абу Муслим
(Тарих илми сайтининг бош муҳаррири, профессор)